Давхар татварын гэрээ хэлцлүүдийг цуцлах санал, үндэслэл, тайлбар

April 9, 2012 · Нийтэлсэн: · Сэтгэгдэл үлдээх   Post to Twitter

ТАЙЛБАР: http://www.iltod.gov.mn цахим хуудсаар нийтлэгдэж байгаа албажуулаагүй баримт бичиг нь Монгол Улсын Сангийн яамны албан ёсны байр суурийг илэрхийлэхгүй. Мэдээллийг төсвийн ил тод байдлыг хангах, төсвийн талаарх мэдээллийг олон нийтэд шуурхай, ил тод хүргэх арга хэмжээний хүрээнд нийтэлсэн болно.

МУ-аас гадаад улс орнуудтай байгуулсан давхар татварын гэрээний талаарх ерөнхий мэдээлэл

Монгол улсаас гадаад улс орнуудтай “Орлого ба хөрөнгийн татварыг давхардуулж ногдуулахгүй байх, татвар төлөхөөс зайлсхийх явдлаас урьдчилан сэргийлэх тухай гэрээ” /цаашид Давхар татварын гэрээ гэх/-г нийт 35 улстай байгуулсан ба үүнээс 30 нь хүчин төгөлдөр мөрдөгдөж байна. Давхар татварын 26 гэрээг 1991-1998 онд, 1999-2007 онд 8 гэрээг соёрхон баталсан байна. Үүнээс үзэхэд гэрээний 74 хувийг 1999 оноос өмнө буюу одоогоос 13-20 жилийн өмнө байгуулжээ.  Тэр үед Монгол Улсын хувьд тулгамдаад байсан гол асуудал бол гадаад харилцаагаа сайжруулж, гадаадын хөрөнгө оруулалтыг татах замаар эдийн засгаа хөгжүүлэх явдал байсан. Нөгөө талаар гэрээ хэлцэл байгуулах туршлага муутай, үр дагаврын талаар сайтар ойлголтгүй байсан тул давхар татварын гэрээ байгуулах хүсэлт тавьсан ихэнх улстай, гэрээний заалтыг нарийн нягтлаж, судалж үзэлгүйгээр байгуулсан байдаг.

Ер нь хөгжиж буй болон хөгжилтэй улс орнуудын хооронд хийсэн давхар татварын гэрээнээс хөгжилтэй улс нь илүү их өгөөж хүртэж, хөгжиж буй улс оронд бараг өгөөж хүртэхгүй байх нь элбэг байдаг. Аливаа компани, бизнесийн байгууллагын гол зорилго нь өөрсдийн хүртэх ашиг, орлогоо нэмэгдүүлэх явдал байдаг учраас хууль тогтоомжийн хүрээнд боломжит хамгийн бага татвар төлөхийг ямагт зорьдог. Тийм ч учраас, томоохон үндэстэн дамнасан компаниуд татварын мэргэшсэн зөвлөх, татварын хуульч нарыг өндөр цалинтайгаар ажиллуулж, дотоодын хууль тогтоомж болон тухайн улсаас бусад улстай байгуулсан олон улсын гэрээ хэлэлцээрийг нарийвчлан судалж, тэдгээрийн хүрээнд яаж хамгийн бага татвар төлж болох гарц, хувилбарыг хайж, олж, ашиглаж байдаг байна.

Бид манай улсаас бусад улс оронтой байгуулсан давхар татварын гэрээ хэлцлүүдийг НҮБ, ЭЗХАХБ-ын гэрээний загварууд, мөн манай улстай хөгжлийн түвшин ойролцоо буюу доогуур зарим улсын (Филиппин, Гана) давхар татварын гэрээнүүдтэй харьцуулж үзэхэд, манай улс маш муу давхар татварын гэрээ хэлцлүүдийг хийсэн байгаа нь тун харамсалтай юм. /Хавсралт 1. Харьцуулсан судалгаа/

Уул уурхайн салбар эрчимтэй хөгжиж, томоохон төсөл арга хэмжээ хэрэгжиж, үндэстэн дамнасан компаниуд Монгол улсад үйл ажиллагаа эрхлэх нь хурдацтай нэмэгдэж буй өнөө үед дээрх гэрээнүүдийн зарим заалтуудын улмаас Монгол Улс олон тэрбум төгрөгөөр илэрхийлэгдэх татварын орлогоо алдаж буй байдалд дүгнэлт хийж, яаралтай арга хэмжээ авч хэрэгжүүлэх шаардлага тулгарч байна.  

Монгол Улсын Ерөнхий Сайд С.Батболд 2011 оны 10 дугаар сарын 26-ний өдөр 2012 оны төсвийн төслийг УИХ-д өргөн барихдаа хэлсэн үгэндээ бүх давхар татварын гэрээг эргэн харах, өөрчлөх, улс орны эрх ашигт хохиролтой гэж үзвэл зарим гэрээг цуцлах хүртэл арга хэмжээг авч хэрэгжүүлэхээр Монгол Улсын Засгийн газар ажиллаж байгаа талаар дурдсан билээ. Уг үйл ажиллагааг идэвхжүүлж, яаралтай арга хэмжээ авч ажиллахын тулд Сангийн яамнаас бүх давхар татварын гэрээг цуцлах хуулийн үзэл баримтлал, хуулийн төслийг бэлтгэн хүргүүлж байна.
 

Давхар татварын гэрээний улмаас үүсч буй асуудлууд

Гэтэл одоо үйлчилж буй давхар татварын гэрээний заалтуудын улмаас Монгол Улсаас эх үүсвэртэй зарим орлогуудаас манай улс татвар авах боломжгүй байна. Үүнд:

-        МУ-н Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн дагуу оршин суугч бус татвар төлөгчийн ногдол ашгийн орлогоос 20 хувийн татвар суутган авахаар байдаг. Гэтэл МУ-аас бусад улстай байгуулсан давхар татварын гэрээ хэлцлээр ганцхан улсаас 15 хувиар (Энэтхэг), 10-аад улсаас 10 хувиар, 4 улсаас бүр огт татвар авахгүйгээр зохицуулагдсан байна.

-        МУ-н Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн дагуу оршин суугч бус татвар төлөгчийн эрхийн шимтгэлийн орлогоос 20 хувийн татвар суутган авахаар байдаг. Гэтэл МУ-аас бусад улстай байгуулсан давхар татварын гэрээ хэлцлээр ганцхан улсаас 20 хувиар (ОХУ), 10-аад улсаас 10 хувиар, мөн 10-аад улсаас 5 хувиар албан татвар авах зохицуулалттай байна. Гэвч, давхар татварын гэрээг дагалдан хийсэн протоколд заасны дагуу Щвейцарь зэрэг зарим улсаас огт татвар авахгүйгээр зохицуулагдсан байна.

-        МУ-н Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуульд 2011 оны 11 сарын 25-нд орсон нэмэлт, өөрчлөлтөөр оршин суугч бус татвар төлөгчийн МУ-аас эх үүсвэртэйгээр гүйцэтгэсэн ажил, үйлчилгээний орлогоос 20 хувийн татвар суутган авахаар болсон. Гэтэл МУ-аас бусад улстай байгуулсан зөвхөн 7 давхар татварын гэрээ хэлэлцээрт (Канад, Хойд Солонгос, Энэтхэг, Итали, Люксембург, Малайз, Нидерланд) техникийн үйлчилгээний төлбөрөөс МУ татвар авах зохицуулалт орсон байна. Өөрөөр хэлбэл, эдгээр 7 улсаас бусад улсаас манай улс техникийн үйлчилгээний төлбөрөөс суутган татвар авч чадахгүй байна.

-        МУ-н Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн дагуу оршин суугч бус татвар төлөгчийн хүүгийн орлогоос 20 хувийн татвар суутган авахаар байдаг. Гэтэл Бельги, Франц, Люксембург, Нидерланд болон Щвейцарь улсуудтай байгуулсан давхар татварын гэрээгээр банк буюу санхүүгийн байгууллагад төлсөн хүүгийн орлогод, Кувейт болон Арабын Нэгдсэн Эмират Улсуудтай байгуулсан гэрээгээр бүх төрлийн хүүгийн орлогод Монгол Улсад татвар ногдуулахгүй заалттай байна.

-         Манай улсаас бусад улстай байгуулсан давхар татварын бүх гэрээнд хувьцаа борлуулсны олзоос Монгол Улс татвар авах зохицуулалт ороогүй байна. Үүний улмаас Айвонхуа Майнз компани Саудгоби сэндсний компани дахь өөрийн эзэшлийн хувьцааг  898.0 сая ам.доллараар Хятадын Чалко компанид борлуулсан ажил гүйлгээ, үүнтэй адилтгах бусад ажил гүйлгээнээс үүсэх хувьцаа борлуулсны олзод Монгол Улс дотоодын татварын хууль тогтоомждоо өөрчлөлт оруулсан ч давхар татварын гэрээ хэлцлийн улмаас татвар авч чадахгүйд хүрч байна.

Энэ мэтчлэн давхар татварын гэрээний сул талаас болж манай улс асар их хэмжээний татварын орлогыг алдаж байна. /Илүү дэлгэрэнгүй харьцуулсан судалгааг Хавсралт 1-ээс үзнэ үү./

Давхар татварын гэрээний сул талуудыг ашиглан гадаадын хөрөнгө оруулалттай компаниуд Нидерланд, Люксембург зэрэг улсуудад толгой компаниа бүртгүүлэх замаар Монгол Улсад хөрөнгө оруулалт хийж, татвараас зайлсхийх нь түгээмэл байдаг. 1999-2010 оны хооронд манай улсад орж ирсэн шууд хөрөнгө оруулалтын 27% нь зөвхөн Нидерланд улсад бүртгэлтэй аж ахуйн нэгжүүдээс орж ирсэн мэдээ байна. Гадаадын хөрөнгө оруулалтын газраас гаргасан мэдээгээр Нидерланд улсаас манай улсад  2010 онд 232.9 сая ам.долларын хөрөнгө оруулалт орж ирсэн байна.

Ашигт малтмалын газраас авсан албан ёсны мэдээллээр Монгол Улсын хэмжээнд одоогийн байдлаар хайгуулын болон ашиглалтын нийт 23502 тусгай зөвшөөрөл олгогдоод байна. Нийт тусгай зөвшөөрлийн 6125 нь буюу 26%-ийг гадаадын хөрөнгө оруулалттай аж ахуйн нэгжүүд эзэмшиж байна. Гадаадын хөрөнгө оруулалттай компаниудын дотор Нидерландад 80 лиценз эзэмшигч, Люксембургт 4 лиценз эзэмшигч байна.

Дээрх нөхцөл байдлын улмаас Монгол Улс асар их хэмжээний татварын орлогыг  гадаадын улс орнуудад алдаж байгаа бөгөөд гэрээ хэлцлийг нэг бүрчлэн засч залруулна гэвэл асар их хугацаа, хүч хөдөлмөр шаардлагатай болохоор байна. Тухайлбал, Нидерланд, Люксембург улсуудтай байгуулсан давхар татварын гэрээ хэлцлийг өөрчлөх ажлыг Сангийн яамны зүгээс 1 жил гаруйн өмнөөс эхлүүлж, удаа дараа нөгөө талд хүсэлт тавьсан хэдий ч манай хүсэлтийг хүлээн авахгүй бол дангаар цуцлах болно гэдгээ мэдэгдсэний дараа саяхан л нөгөө талаас дахин хэлэлцээр хийх манай талын саналыг хүлээн зөвшөөрөх жишээтэй байна.

Дээр хэлсэнчлэн үндэстэн дамнасан корпорациуд хөрөнгө оруулалт хийж буй улс орныхоо татварын тогтолцоо, олон улсын гэрээ хэлцлийн сул талыг маш чадварлагаар ашигладаг тул хэдийгээр манай улс давхар татварын зарим гэрээ хэлцэлээ өөрчилж сайжруулсан ч давхар татварын гэрээ хэлцэлтэй бусад улс орон руу толгой компаниа шилжүүлэх замаар (treaty shopping) МУ-д татвар төлөхөөс зайлсхийсээр байх болно.

Үндэсний хууль тогтоомж ба олон улсын гэрээ хэлцэл

 Бид дотоодын татварын хууль тогтоомждоо оруулж буй нэмэлт, өөрчлөлтийг давхар татварын гэрээний заалтаас илүү үйлчлэхээр хуульчлах  (override tax treaty) боломжтой эсэх талаар нарийвчлан судалж үзлээ.

Давхар татварын гэрээний практикт зарим улс орнууд “override tax treaty” буюу давхар татварын гэрээний заалтаас илүү үйлчлэх үндэсний хууль тогтоомжийг хэрэглэж байгаа нь тухайн улсын хувьд ихээхэн давуу тал болж байгаа юм.

МУ-ын эрх зүйн орчин:

  1. Монгол Улс 1980 оны 1 дүгээр сарын 27-ны өдөр хүчин төгөлдөр болсон  “Олон улсын гэрээний эрх зүйн тухай венийн конвенц”-д  1988.04.11-нд нэгдэн орсон. Тус конвенийн 26 дугаар зүйл. “Pacta sunt servanda буюу Аливаа хүчин төгөлдөр гэрээг түүнд оролцогчид заавал биелүүлэх үүрэгтэй бөгөөд түүнийг үнэнч шударгаар хэрэгжүүлнэ.” гэсний дагуу Монгол Улс аливаа олон улсын гэрээнд нэгдэн орсноор түүнийг заавал биелүүлэхийг энэхүү гэрээгээр хүлээн зөвшөөрсөн юм. Энэ гэрээнд нийт 111 улс нэгдэн орсон байдаг.
  2. Түүнчлэн Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 10 дугаар зүйлийн 10.2. “Монгол Улс олон улсын гэрээгээр хүлээсэн үүргээ шударгаар сахин биелүүлнэ.” гэж заасан нь Монгол Улс олон улсын гэрээнд нэгдэн орсноор үндэсний хууль, тогтоомжийг түүнд нийцүүлэн, заавал дагаж мөрдөхийг хуульчилсан байна.

Иймд Монгол Улс Үндсэн хууль болон Олон улсын гэрээгээр хүлээсэн үүрэг, нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн зарчмын дагуу “override tax treaty” буюу давхар татварын гэрээний заалтаас илүү үйлчлэх үндэсний хууль тогтоомжийг бий болгох хууль зүйн боломжгүй болж байна.

АНУ, Их Британи зэрэг улс орнууд давхар татварын гэрээний заалтаас илүү үйлчлэх үндэсний хууль тогтоомжтой байдаг байна.

АНУ-ын хувьд:

Дээрх “Олон улсын гэрээний эрх зүйн тухай венийн конвенц”-д 1970 онд нэгдэн орсон боловч эрх бүхий этгээд гарын үсэг зураагүй учраас конвенцийн үйлчлэл тус улсад хамаарахгүй юм. Түүнчлэн АНУ-ын Үндсэн Хуулийн 3 дугаар зүйлд 3.2 “Шүүх засаглал нь энэхүү Үндсэн хууль, Нэгдсэн Улсын бусад хуулиуд болон Нэгдсэн Улсаас байгуулсан болон байгуулах Гэрээнээс үүдэн гарсан аливаа хэргийн тухайд хууль болон шударга ёсны дагуу хэрэгжинэ; мөн хуулийн 6 дугаар зүйлд “Энэхүү Үндсэн хууль, түүнчлэн Нэгдсэн Улсад түүнийг хэрэгжүүлэхээр тогтоосон хуулиуд Нэгдсэн Улсын нэрийн өмнөөс байгуулсан буюу байгуулах бүх Гэрээний нэгэн адил Улсын Дээд Хууль мөн бөгөөд тэдгээр нь тусгаар Муж улсуудын Үндсэн хууль, бусад хуультай зөрчилтэй байлаа ч Муж улс бүрийн шүүгчид гагцхүү Нэгдсэн Улсын Үндсэн хуулийг заавал дагаж мөрдөх үүрэг хүлээнэ.” Иймд, АНУ-ын хувьд Үндсэн Хуулийн заалтын дагуу дээрх давхар татварын гэрээнээс давуу үйлчлэх дотоодын хуулийн зохицуулалтыг бий болгож байна.

Их Британи улсын хувьд:

Их Британи улс нь 1971 оны 6 сарын 25-нд Олон улсын гэрээний эрх зүйн конвенцод нэгдэн орсон. Гэхдээ, тус улс нь гэрээгээр хүлээсэн үүргээ биелүүлэхгүй байх бус харин байгуулж буй давхар татварын гэрээндээ дээрх “override tax treaty” буюу давхар татварын гэрээний заалтаас илүү үйлчлэх үндэсний хууль тогтоомжийн зохицуулалтыг тусгасан байна. Тухайлбал, Монгол Улс, Их Британи улс хооронд байгуулсан давхар татварын гэрээний 3.3-т “… Монгол улсад татвараас чөлөөлөгдсөн ч Нэгдсэн вант улсын хувьд татвар авах эрхийг хязгаарлаагүй.. ” гэх агуулга бүхий заалтыг тусгасан нь гэрээнээс гадна тус улсын хуулийн дагуу татвар авч болохоор тогтоосон байна.  Их Британи улсын гол татварын үзэл баримтлал нь тус улсын харьяат татвар төлөгч заавал өөрийн улсдаа татвар төлөх зарчимтай байдгаас энэ заалтын дагуу  Их Британи улсын харьяат этгээд нь заавал өөрийн улсаас эх үүсвэртэй аливаа орлогод татвар ногдуулахаар заажээ.

Энэхүү гэрээнд нэмэлт тайлбар хийх процесс нь Олон улсын гэрээний эрх зүйн тухай конвенцийн 31 дүгээр зүйлийн 31.3. (a)-д гэрээг тайлбарлах буюу түүний заалтуудыг хэрэглэх талаар оролцогчдын хооронд дараа нь байгуулсан аливаа хэлэлцээрээр тайлбарлахыг зөвшөөрсөн байна. Иймд  тус агуулгаар Их Британи улс нь олон улсын гэрээгээр хүлээсэн үүргээ зөрчихгүйгээр гэрээнд заасны дагуу дээрх дотоодын хууль давуу үйлчлэх боломжийг бүрдүүлсэн байна.

Давхар татварын гэрээний улмаас хүлээж буй томоохон алдагдлын бодит жишээ

Оюу Толгой компани

Ivahnoe Mines Ltd компанийн толгой компани Канад Улсын Ванкувер хотод байрладаг. Компанийн засаглалын бүтэц нь толгой компани ба охин компаниудыг нэгтгэсэн групп (IVN Group)-ийн бүтцээр явагддаг байна. (Эх сурвалж: http://www.ivanhoemines.com/i/pdf/2011-AIF.pdf) Охин компани бүр нь өөрийн хөрөнгө бүрэн эзэмшиж, удирдах замаар бизнесийн үйл ажиллагаагаа явуулдаг.

Охин компаниуд нь IVN Group-ээс хэрэгжүүлж буй төсөл тус бүрээр бүлэглэгддэг ба өмч дэх хувь оролцооны хэмжээгээр нь жагсааж харуулдаг байна. Оюу толгой төслийн хувьд, IVN Group-ийн өмчийн хувь оролцоо нь 2 зэрэгцээ бүлэгт хуваагдаж байна.

Оюу Толгой төслийн бүлэг 1 дэх охин компаниудын нэр

Хуулийн этгээдээр бүртгүүлсэн газар

Өмч дэх хувь оролцоо

Ivanhoe Mines Delaware Holdings, LLC

Delaware, USA

100%

Ivanhoe Mines Aruba Holdings LLC

Aruba, Netherland

100%

Ivanhoe Oyu Tolgoi (BVI) Ltd.

British Virgin Islands

100%

Oyu Tolgoi LLC

Mongolia

4.26%

Оюу Толгой төслийн бүлэг 2 дахь охин компаниудын нэр

Хуулийн этгээдээр бүртгүүлсэн газар

Өмч дэх хувь оролцоо

Ivanhoe OT Mines Ltd.

British Columbia

100%

Turquoise Hill Netherlands Cooperative

Netherlands

100%(1)

Oyu Tolgoi Netherlands B.V.

Netherlands

100%

Oyu Tolgoi LLC

Mongolia

61.74%

(1)   IVN нь 80%-ийн, Ivanhoe OT Mines Ltd. 20%-ийн эзэмшиж байна.

Үндэстэн дамнасан корпорациудын олон охин компани байгуулах сонирхол нь xөрөнгөө тусгаарлах, татвараас зайлсxийх, бизнесийн чиглэлээ салгах, тухайн улс оpнуудын xууль тогтоомжийн давуу болон сул  талыг ашиглах зорилготой байдаг. Үүний нэгэн адилаар Айванхоу Майнз ХХК охин компаниудаа Нидерланд, Их Британийн Виржин Арлууд, Аруба зэрэг улсад байгуулсан нь татвар төлөхөөс зайлсхийх (оff-shore) зорилгыг агуулж байна.

МУ-ын Засгийн газар Оюу толгойн хөрөнгө оруулалтын гэрээг Ivahnoe Mines Mongolia Inc LLC, Ivahnoe Mines Ltd, болон Rio Tinto International Holdings Limited компаниудадтай байгуулсан. Харин “Хувь нийлүүлэгчдийн гэрээ”-г Оюу Толгой ХХК (хуучнаар Ivahnoe Mines Mongolia Inc LLC), Ivanhoe Oyu Tolgoi (BVI) Ltd., Oyu Tolgoi Netherlands B.V. болон Эрдэнэс МГЛ ХХК-ны хооронд байгуулсан байна. Канад улсад бүртгэлтэй Айванхоу Майнз ХХК өөрийн Их Британийн Виржин Арлууд болон Нидерланд улсад бүртгэлтэй охин компаниудаараа дамжуулан Монгол Улсад суутган татвар төлөхгүйгээр Оюу Толгой ХХК-аас ногдол ашиг хүлээн авч байх нөхцөл байдал үүсээд байна.

Оюу Толгой ХХК-ийн батлагдсан ТЭЗҮ-д 2014 оноос эхлэн санхүүгийн нэмэх цэвэр мөнгөн урсгалтайгаар ажиллахаар тусгагдсан байгаа ба 2014 онд 745 сая ам.долларын ашигтай ажиллахаар төлөвлөсөн байна. 2014 онд ашигтай гарсан бол 2015 оноос эхлэн ногдол ашиг тараана гэсэн үг юм.

Оюу толгой ХХК-ийн 2014 оны цэвэр ашгаас Нидерланд дахь толгой компани руу шилжүүлэх ноогдол ашгаас Нидерланд улстай байгуулсан давхар татварын гэрээний 10.3 дахь заалтаас болж татвар суутган авахгүй тохиолдолд үүсэх МУ-ын татварын алдагдлыг тооцвол:

  1. Оюу Толгой ХХК-ийн 2014 оны ашгийг төгрөгт хөрвүүлбэл:

745.0 сая.ам.доллар*1200=894.0 тэрбум төгрөг

  1. Оюу Толгой Нидерланд ХХК толгой компанид очих ноогдол ашгийн орлогыг тооцвол:

894.0 тэрбум төгрөг*61.74%=551.9 тэрбум төгрөг

  1. МУ-ын татварын алдагдлын жилийн дүнг тооцвол (МУ-н дотоодын хуулиар энэ хувь хэмжээ 20 хувь байгаа):

551.9 тэрбум төгрөг*20%=110.4 тэрбум төгрөг

Жич: дээрх тооцооллыг хийхдээ 2014 онд 1 ам.доллартай тэнцэх төгрөгийн ханшийг 1200 байна гэж таамаглалаа.

Саудгоби сэндс компани

Манай улсын уул уурхай, газрын тосны салбарт үйл ажиллагаа явуулж буй компанийн хувь эзэмшилд өөрчлөлт орох ажил гүйлгээ гадаад улс оронд хийгдсэн тохиолдолд уг ажил гүйлгээний олзоос хэрхэн татвар авах асуудлыг одоогоор татварын хууль тогтоомждоо бүрэн тусгаж өгч чадаагүй байгаа билээ. Сүүлийн жилүүдэд, Монгол улсад хайгуулын болон ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч компаниудын хувьцааны зах зээлийн үнэлгээ эрс өсч буйг даган тухайн компанийн хувьцааг худалдан авах замаар хувь эзэмшилээ өсгөх сонирхолтой компаниуд нэмэгдсээр байна. Энэ төрлийн ажил гүйлгээ сая ам.доллараар хэмжигдэх мөнгөн дүнгээр хийгдэж байна. Иймээс, энэ төрлийн олзоос хэрхэн татвар авах гэдэг асуудал чухлаар тавигдах боллоо.

2012 оны 4 дүгээр сарын 1-ний өдөр Чалко компани Саудгоби Резурс компанийн хувьцааг хувь тэнцүүлэх журмаар худалдан авахаар тохиролцсон явдал нь манай улс Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулиндаа нэмэлт өөрчлөлт оруулж, хувьцаа борлуулсны олзоос татвар авахыг хуульчлах туйлын шаардлагатай байгааг бататгалаа. /Сангийн яам ААНОАТ-ын хуулийн шинэчилсэн найруулгын төслийг бэлтгэж дуусаад байгаа бөгөөд шинэчилсэн найруулгад Монгол улсад хайгуулын болон ашиглалтын тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч компанийн хувьцааг борлуулсны олзыг Монгол Улсаас эх үүсвэртэй орлого гэж үзэж, МУ татвар авах зохицуулалтыг оруулсан. / Манай улсын Өмнөговийн “Овооттолгой” нүүрсний уурхайд үйл ажиллагаа явуулж буй “Саудгоби сэндс” компанийн дээд толгой компани болох Канадын Саудгоби Ресурс компанийн хувьцааны 57.6 хувийг эзэмшигч Канадын “Айвенхоу Майнз” компани дээр хэлсэнчлэн 2012 оны 4 дүгээр сарын 1-ний өдөр Хятадын “Чалко” компанитай гэрээ хийж, 898 сая ам.доллараар Саудгоби Ресурс компанийн хувьцааг худалдахаар болоод байна.

Хэдийгээр манай улс ААНОАТ-ын хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах замаар уг олзыг МУ-аас эх үүсвэртэй орлого гэж үзэж, татвар ногдуулах боломжтой боловч Канад улстай байгуулсан давхар татварын гэрээний улмаас уг олзоос ямар ч татвар авах боломжгүй болж байна.

Канад улстай байгуулсан давхар татварын гэрээний 13 дугаар бүлгээр МУ-д байрлалтай үл хөдлөх хөрөнгөтэй шууд буюу шууд бус замаар хамааралтай хувьцааг борлуулсны олзоос МУ татвар авахаар заасан хэдий ч уг заалтыг хэрэгжүүлэхдээ “үл хөдлөх хөрөнгө” гэдэгт үйл ажиллагаанд ашиглагдаж буй түрээсийн хөрөнгөөс бусад аливаа хөрөнгийг хамаарахгүй байхаар заасны улмаас дээрх төрлийн хувьцаа борлуулсны олзоос Монгол Улс татвар авч чадахгүйд хүрч байна.

Дээрх үүсч буй нөхцөл байдал нь гадны томоохон компаниуд манай улсын хууль тогтоомж, гэрээ хэлцлийн сул талыг хэрхэн овжиноор ашиглаж, МУ-д татвар төлөхөөс зайлсхийдэгийн тод жишээ юм.

Бид дотоод татварын хууль тогтоомжоо хэдий сайн шинэчлэн сайжруулсан ч олон сул талтай одоогийн давхар татварын гэрээ хэлцэлүүд гадны компаниудын хооронд хийгдэх өндөр дүнтэй ажил гүйлгээнээс татвар авах бололцоонд хаалт болсоор байх болно.

Одоо хүчин төгөлдөр мөрдөгдөж буй давхар татварын 30 гэрээний 10 гэрээнд л хувьцаа борлуулсны олзоос Монгол Улс татвар авахаар заасан байгаа  хэдий ч Канад улстай байгуулсан гэрээний хувьд зөвхөн түрээсийн хөрөнгөтэй хамааралтай хувьцаанаас, бусад нь зөвхөн үнэ цэнэ нь үл хөдлөх хөрөнгөөс шууд буюу шууд бус хэлбэрээр бий болж байгаа хувьцаа борлуулсны олз хамаарахаар хязгаарлагдсан байна.

Давхар татварын гэрээг дангаар цуцлах үндэслэл ба хууль зүйн гарц

Үүсээд нөхцөл байдлыг засч залруулах боломжийг нарийвчлан судалж, Сангийн яамнаас юуны өмнө Нидерланд, Люксембург улсуудтай байгуулсан гэрээнд өөрчлөлт оруулах чиглэлээр өнөөг хүртэл нилээд арга хэмжээ авч ажилласан.

Давхар татварын гэрээ хэлцэлийг нэг нэгээр засч залруулах арга хэмжээ авч ажиллах нь асар их цаг хугацаа шаардах учраас Монгол Улс өнөөг хүртэл байгуулсан 30 давхар татварын гэрээг бүгдийг дангаар цуцлаад, дотоодын татварын хууль тогтоомжиндоо шинэчлэлт хийсний дараа дотоодын хууль тогтоомж, шинэчилсэн давхар татварын гэрээний загвартай нийцсэн гэрээ хэлцлийг бусад улстай байгуулахад нээлттэй гэдгээ дипломат шугамаар мэдэгдэх нь зохимжтой байх болно гэж үзэж байна.

Давхар татварын гэрээний “Дуусгавар болох” гэсэн бүлэгт гэрээг хэрхэн цуцлах талаарх зохицуулалтыг заасан байдаг. Тус бүлэгт зааснаар гэрээ хүчин төгөлдөр болсноос хойш 5 жилийн дараах хуанлийн жил дуусахаас 6 сараас өмнө уг гэрээг цуцалсан тухай мэдэгдлийг Хэлэлцэн тохирогч аль ч Улс дипломат шугамаар бичгээр мэдэгдэж болно хэмээн заажээ. Энэ тохиолдолд, цуцлах тухай мэдэгдлээ өгсөн хуанлийн жил дууссаны дараагаас эхлэх татварын жилээс энэхүү Конвенц хүчин төгөлдөр байхаа болино. Манай улсаас бусад улстай байгуулсан бүх давхар татварын гэрээ хүчин төгөлдөр болсноос хойш 5 жилийн хугацаа өнгөрсөн байна. Иймд давхар татварын гэрээ хэлцлүүдийг дангаар цуцлах эрх манай улсын хувьд нээлттэй байгаа болно.

Хэрэв давхар татварын гэрээнүүдийг УИХ-аас 2012 оны 2-р улиралд цуцалж, тэр талаар нөгөө талд 2012 оны 6 дугаар сарын 30-наас өмнө дипломат шугамаар мэдэгдэл хүргүүлснээр гэрээнүүд 2013 оноос эхлэн хүчин төгөлдөр бус болох гарц харагдаж байна.  (Монгол Улсаас бусад улсуудтай байгуулсан давхар татварын гэрээ тус бүрээр Монгол Улс дангаар цуцлах боломжтой эсэхийг харуулсан харьцуулсан судалгааг Хавсралт 2-оос үзнэ үү.)

Давхар татварын гэрээг дангаар цуцалж байсан бусад улс орнуудын жишээ

Давхар татварын гэрээг алдаатай хийж байгуулсны улмаас улс орны татварын орлогод асар их хохирол учирч байсны улмаас гэрээг нэг тал дангаар цуцалж байсан гадаад орны зарим жишээнүүдээс бид судаллаа.

-        2008 оны 6 дугаар сарын 30-нд Аргентин улс  Австри улстай байгуулсан давхар татварын гэрээгээ дангаар цуцалсан байна. Ингэснээр гэрээ нь 2009 оны 1 дүгээр сарын 1-нээс эхлэн хүчин төгөлдөр бус болсон. Хэдийгээр тус  хоёр улсын хөрөнгө оруулагчид энэ шийдвэрийг тун тааламжгүйгээр хүлээн авсан  ч давхар татварын гэрээний заалтын улмаас Аргентини улс Австрийн бондын хүүгийн орлогоос татвар авч чадахгүй байна гэсэн үндэслэлээр гэрээг дангаар цуцалсан байна. Энэ гэнэтийн эрс шийдвэртээ Аргентиний Засгийн газар тайлбар ер хийгээгүй төдийгүй гэрээний тухайн заалтыг гэрээ хэлэлцээрийн замаар засч залруулах талаар ер хичээгээгүй гэнэ.

-        1987 оны 6 дугаар сарын 29-ний өдөр АНУ-ын Төрийн сангийн газар АНУ-Нидерланд улсын хооронд байгуулсан давхар татварын гэрээг дангаар цуцалсан байна. Асуудалтай гэрээний заалтыг нэмэлт өөрчлөлт хийх замаар шийдвэрлэхээр хоёр улс 8 жилийн турш хичээсэн хэдий ч Нидерланд улс татварын диваажин гэсэн статусдаа өөрчлөлт оруулахыг хүсээгүй тул гэрээг нэг тал цуцалснаар асуудал дуусгавар болсон байна. Гэрээг дуусгавар болгосноор гэрээг гуравдагч тал ашиглах явдал үгүй болсон тул АНУ-ын хувьд том ялалт болсон байна. Түүнчлэн, “гэрээ хэлцлийг урвуулан ашиглах” (“treaty shopping”) явдлыг зогсоох АНУ-ын бодлогыг шинэ дэвшилт түвшинд хүргэхэд чухал ач холбогдолтой үйл явдал болсон гэж үздэг байна.

Олон улсын татвар, уул уурхайн татварын тогтолцоог боловсронгуй болгох чиглэлээр цаашид хийвэл зохих ажлууд

 Давхар татварын гэрээний Монгол Улсад хохиролтой заалтуудаас болж манай улс гадны хөрөнгө оруулалттай үндэстэн дамнасан томоохон аж ахуйн нэгжүүд, Монгол Улсад ажил үйлчилгээ гүйцэтгэж буй зөвлөхүүд зэрэг Монгол Улсаас эх үүсвэртэй орлого олж буй этгээдүүдээс татвар авч чадахгүйд хүрч буй нь тун харамсалтай хэрэг юм.

Хэрэв бид энэ байдлыг яаралтай засч залруулахгүй бол уул уурхайн салбар ид хүчээ авч эхлэх үед Монгол Улс зохих хэмжээнд татварын орлогоо цуглуулж чадахгүйд  хүрэхээр байгаа ба энэ нь улс орны хөгжилд маш их сөргөөр нөлөөлөх болно.

Иймд, уул уурхайн татварын тогтолцоог боловсронгуй болгох чиглэлээр дараах ажлуудыг яаралтай авч хэрэгжүүлэх шаардлагатай байна. Үүнд:

-        Давхар татварын гэрээ хэлцлүүдийг бүгдийг 1 талын санаачлагаар хүчингүй болгох. Ингэснээр шинэ сууринаас давхар татварын гэрээ хэлцлийг байгуулж эхлэх боломж бүрдэнэ. Хэдийгээр одоогийн давхар татварын  гэрээ хэлцлүүдийг нэг нэгээр шинэчилж болох хэдий ч суурь нь одоогийн гэрээ байсаар байх тул манай улсын хувьд бүх гэрээг хооронд нь адилтгах, байгаа сул талыг бүгдийг засч залруулах боломж байхгүй.

-        Дотоодын татварын орчинд шинэчлэлт хийх. Ингэснээр дотоодын хууль тогтоомжинд үндэслэж, давхар татварын гэрээ, хөрөнгө оруулалт, тогтвортой байдлын гэрээ зэргийг чанартай, үндэсний эрх ашигт нийцсэн байдлаар хийх бололцоог бий болгоно.

-        Улс орны хэмжээний татварын бодлогын асуудлыг бүхэлд нь хариуцаж ажилладаг Сангийн яамны Төсвийн бодлогын газрын Орлогын хэлтэс нь нийт  5 орон тоотойгоор ажиллаж байгаа нь бусад улс орны жишигтэй харьцуулахад хэтэрхий цөөн байгаа билээ.  Энэ хэлтэст олон улсын болон уул уурхайн татварын бодлогыг хариуцсан нэг л мэргэжилтэн ажиллаж байна. Уул уурхайн салбар, олон улсын татварын харилцаа улам ярвигтай болох тусам энэ салбарын татварын бодлогыг шинэчилж сайжруулах асар их шаардлага байгаа тул “Уул уурхай ба олон улсын татварын бодлого”-г хариуцсан нэгжийг Сангийн яамны Төсвийн бодлогын газрын Орлогын хэлтэст байгуулж, энэ чиглэлийн ажлыг түргэвчлүүлэх шаардлагатай байна.