Борлуулалтын орлогын татвар

ТАЙЛБАР: http://www.iltod.gov.mn цахим хуудсаар нийтлэгдэж байгаа албажуулаагүй баримт бичиг нь Монгол Улсын Сангийн яамны албан ёсны байр суурийг илэрхийлэхгүй. Мэдээллийг төсвийн ил тод байдлыг хангах, төсвийн талаарх мэдээллийг олон нийтэд шуурхай, ил тод хүргэх арга хэмжээний хүрээнд нийтэлсэн болно.

Нэг. Ерөнхий зүйл

Хоёр. Борлуулалтын орлогын албан татварын товч түүх

2.1.Хямралын үе ба борлуулалтын орлогын татвар

2.2. Борлуулалтын орлогын татварын шинэ үе

2.3. Борлуулалтын орлогын татварын бусад хувилбарууд

Гурав. Борлуулалтын орлогын татвар ногдуулах зарчим

Дөрөв. Татварын давхардал, бизнесийн нэгдэл, татварын бодит хувь хэмжээ

4.1. Борлуулалтын орлогын татварын давхардал

4.2. Татварын давхардлыг арилгах боломж

4.3. Тэгш бус татварын ачаалал

4.4. Татварын давхардал ба бизнесийн нэгдэл

4.5. Гадаад худалдаанд үзүүлэх сөрөг нөлөөлөл

4.6. Боломжит хувилбар

Тав. Дүгнэлт

        Абстракт

 

  • Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татвар, НӨАТ (нэмэгдсэн өртгийн албан татвар)-ыг борлуулалтын орлогын татвар[1] буюу гүйлгээний татвараар солих санаачилга үе үе гарах болжээ.  Ялангуяа АНУ-ын муж улсуудын туршлагаас иш татаж байна. Гэвч татварын тогтолцоог ганц татварын хүрээнд авч үзэх нь ихээхэн учир дутагдалтай бөгөөд орлого цуглуулах “чадвар”-аас гадна түүний эдийн засагт үзүүлэх нөлөөллийг авч үзэх нь чухал юм.
  • Татварын бага хувь хэмжээ, татвар хураах энгийн механизм гэдэг нь маш өнгөц дүгнэлт юм. Сөрөг нөлөөллийг нь заавал үнэлэх ёстой. Энэ татварын сөрөг нөлөөллийг бууруулахын тулд үндсэн загварыг өөрчилж дундын хувилбаруудыг олноор бий болгосон ч бодит үр дүн хараахан гараагүй байна.
  • Гүйлгээний татварын хэлбэрүүд[2] нь “хоцрогдсон хувилбар” бөгөөд орчин үеийн нийтлэг тогтолцоонд тохирдоггүй. Татварын давхардал үүсгэх нөлөөлөл нь бизнесийн үйл ажиллагаа, байгууллагын бүтэц зохион байгуулалтад нөлөөлж улмаар улс орны эдийн засагт сөргөөр нөлөөлнө.
  • НӨАТ-ын буцаан олголтыг бууруулах үүднээс борлуулалтын орлогын татвар буюу гүйлгээний татварын хувилбарыг сонгох нь өнөөгийн тогтсон тогтолцооноос ухарсан алхам болно.

 

Нэг. Ерөнхий зүйл

Дэлхийн улс орнууд төсвийнхөө үлэмж хэсгийг орлогын албан татвараар бүрдүүлдэг. Гэвч сүүлийн жилүүдэд энэхүү татварыг ногдуулах аргачлал улам нарийсч, татвар ногдуулах хураах зардал өссөнөөс түүнийг орлох шинэ татварын хувилбаруудыг хайх болжээ. Онолын хувьд маш олон төрлийн татварын хувилбар байдаг ч “гүйлгээний татвар” гэж нэршиж заншсан, нэлээд эртний загвартай борлуулалтын орлогын татварын сураг үе үе яригдах болжээ.

Борлуулалтын орлогын татвар нь бүтцийн хувьд их энгийн бөгөөд үндсэн зарчим нь бүх төрлийн гүйлгээнд татвар ногдуулах ба аливаа хасалт, хөнгөлөлтгүйгээрээ онцлогтой. Гүйлгээнд ногдож байдгаас энэ татварыг жижиглэнгийн худалдааны татвартай зүйрлэдэг. Гэвч тэдний хооронд ихээхэн ялгаа байдаг. Жижиглэнгийн худалдааны татвар нь зөвхөн эцсийн хэрэглээнд ногддог бол, борлуулалтын орлогын татвар нь эцсийн хэрэглээнээс гадна бизнес хоорондын гүйлгээнд ногддог. Иймд борлуулалтын орлогын татвар нь бусад татвартай харьцуулахад гүйлгээний шат дамжлага бүрээс шалтгаалан “татварын давхардал” үүсгэдэг.

Судлаачид энэ татварын дараахь 2 шинж чанарыг үнэлдэг. Нэгд: Орлогын албан татвартай харьцуулахад энгийн бүтэцтэй байгаа нь татвар ногдуулах болон татвар хураахад зардал багатай, хоёрт: бүх гүйлгээнээс бага хувь хэмжээгээр жигд татвар ногдуулдгаас, төсөвт багагүй  татварын орлого цуглуулдаг.

Хэдийгээр энэ татвар нь орлогын албан татварыг орлох хамгийн энгийн арга мэт ойлгогдох боловч түүнийг хэрэгжүүлэх нь маш их зардал шаардана. Энэ татвар нь өөрийн гэсэн онцлог сул талуудтай болохыг эдийн засгийн судалгаа шинжилгээ, ном товхимолд дурдсан байдаг ба хууль тогтоогчдын байнгын анхаарлыг татаж байдаг “хамгийн муу” татварын механизм юм.

Эдийн засагт үзүүлэх сөрөг нөлөөлөл нь хуулийн хэрэгжилтийн үр дүнтэй холбоогүй юм. Сөрөг нөлөөлөл нь бүтэцдээ байдаг. Хууль тогтоогчид нь орлогын албан татвар буюу НӨАТ-ыг орлуулахаар төлөвлөж байвал “гүйлгээний татвар”ын хувилбар болох борлуулалтын орлогын татвар нь оновчтой хувилбар биш юм.

Хоёр. Борлуулалтын орлогын албан татварын товч түүх

Энэ татварыг Европын орнуудад XIV зууны эхэн үед ногдуулж байсан ба хамгийн алдартай нь Испанийн Alcabala юм. Испани улс 1342 онд анх нэвтрүүлснээс хойш 20 дугаар зуун хүртэл өөрчлөөгүй түүхтэй. Харин түүнээс хойш 1921 онд АНУ-ын Баруун Виржиниагийн хууль тогтоогчид бүх төрлийн гүйлгээнд ногдуулах “Бизнес болон ажил үйлчилгээ эрхлэлтийн татвар[3]”-ыг батлан гаргасан байдаг. Баруун Виржиниад нэвтрүүлсэн даруйдаа тооцоолж байсан үр дүнд төдийлөн хүрч чадахгүй байсан ба 20-иод оныг дуустал Баруун Виржиниа нь төсвийн орлогоо ихэвчлэн хөрөнгийн татваруудаас бүрдүүлсэн хэвээр байсан.

Гэвч 1920-иод оны сүүлээр АНУ-ын эдийн засаг хямралд автаж эхэлснээр улс, орон нутгийн төсвүүд ихээхэн хэмжээний алдагдалд орж эхэлжээ. Хямралын үед ихэнх муж улсууд хөрөнгийн болон орлогын албан татвараар төвлөрүүлэх төсвийн эх үүсвэргүй болмогц төсвийн алдагдал  бүр нэмэгджээ. Энэ үед борлуулалтын орлогын татвар буюу гүйлгээний татвар нь хамгийн баталгаатай, төсвийн орлогын эх үүсвэр байх боломжтой гэсэн хувилбар түгээмэл тархжээ.

Өнөөгийн байдлаар дэлхийн бусад улс орнуудад борлуулалтын орлогын татвар гэсэн бие даасан татварыг ногдуулдаггүй бөгөөд НӨАТ-тай зэрэгцүүлэн ногдуулж байгааг Филиппин, ӨАБНУ-ын хууль тогтоомжоос үзэж болохоор байна. Өөрөөр хэлбэл, Филиппин улсын хувьд НӨАТ-ааас чөлөөлөгдсөн олон улсын тээвэр, тээвэр зуучийн үйлчилгээ, даатгал, давхар даатгал, банк, санхүүгийн зарим үйлчилгээ, франчайзинг  гэх мэт зарим үйлчлигээнд, ӨАБНУ-д НӨАТ төлөгчөөр бүртгүүлэх босгоноос доогуур орлоготой жижиг бизнес эрхлэгчдэд борлуулалтын орлогын татварыг бага хувь хэмжээгээр  ногдуулж байна.

2.1.Хямралын үе ба борлуулалтын орлогын татвар

Хямралын хамгийн хүнд үе болох 1933 онд Вашингтон муж улс гүйлгээний татварыг нэвтрүүлжээ. Тэд энэ арга хэмжээг “хямралаас гарах түр зуурын зайлшгүй арга хэмжээ” гэж нэрлэж байв. Түүний дараагаар Индиана муж улс 1993 онд мөн нэвтрүүлжээ. Улмаар эдийн засгийн хямралд өртсөн муж улсууд, засаг захиргааны нэгжүүд ар араасаа энэ төрлийн татварыг ногдуулж эхэлжээ. 1934 оны Tax magazine сэтгүүлд тэмдэглэснээр “төсвийн орлогын хомсдлоос үүдэн 15 муж улс гүйлгээний татварыг нэвтрүүлжээ. Борлуулалтын болон худалдааны татваруудыг ийнхүү нэгэн зэрэг нэвтрүүлсэн нь энэ оны санхүүгийн тогтолцоонд гарсан хамгийн гол онцлог байлаа” гэж тэмдэглэж байжээ.

Хүснэгт 1. Борлуулалтын орлогын буюу гүйлгээний татвартай АНУ-ын муж улсууд

Муж улс

Татвар ногдох зүйл

Хөнгөлөлт чөлөөлөлт

Делавар Бүх төрлийн бараа, ажил, үйлчилгээнд ногдоно. Хувь хэмжээ нь бизнесийн төрлөөс хамаарч  0,096-1,92 хувь байх бөгөөд, газар нутгийн байрлалаас шалтгаалан байгууллага бүр 25-75 ам доллар төлнө.

-үйлдвэрлэгчид 0,18 хувь

-бөөний худалдаа 0,307 хувь

-жижиглэнгийн худалдаа 0,576 хувь

-ресторан 0,499 хувь

-хүнсний үйлдвэрлэл 0,154 хувь

-нефть бүтээгдэхүүний бөөний худалдаа: 0,384 хувь, мөн хорт бодисын татвар 0,9 хувь, нэмэлт татвар 0,192 хувь,

-мэргэжлийн болон үйлчилгээний салбар 0,384 хувь

-уур, хий, цахилгаан хангамж 0,1 хувь

-зарим нэмэлт хувь

Тамхи, шатахуун, мөн 5-аас доош хүний эзэмшлийн буюу гэр бүлийн бизнес хоорондын гүйлгээ
Кентаки Борлуулалтын дүнгийн 0,095 хувь эсхүл ашгийн 0,75 хувь, зарим дүүргүүд  ус, цахилгаанд 3 хувийн тавар ногдуулдаг Ногдол ашгийн орлого, нүүрсний борлуулалтын 50 хувь, далайн эргийн түрээс чөлөөлөгдөнө. Хөрөнгө оруулалтын компаниуд, хувиараа хөдөлмөр эрхлэгчид чөлөөлөгдөнө.
Мичиган 2007 оны 12 сарын 31 хүртэл үйлчилж байсан бизнесийн татвар нь гүйлгээний татвар, НӨАТ-ийн шинж чанарыг агуулсан. Хувь хэмжээ нь 1,9 хувь. Борлуулалтад ногддог. Борлуулалтын эхний 45000 доллар татваргүй, төрийн бус байгууллага, хөдөө аж ахуйн салбар чөлөөлөгдөнө.
Нью-Жерси 2006 оноос хүчингүй болсон гүйлгээний татварын нэг хэлбэр. 2 саяас дээш борлуулалттай бүх компани 0,125-0,4 хүртэл хувиар татвар ногдуулж байсан. 2 саяас доош борлуулттай компани, С-компани[4], хөрөнгө оруулалтын компаниуд, хоршоо, мэргэжлийн байгууллагууд
Нью- Мексико Ерөнхий борлуулалтын орлогын татвар. ЖХТ[5]-тай төстэй. Хувь хэмжээ нь 5 хувь ба орон нутаг 2,1825 хувь нэмэх эрхтэй. Төмөр зам 1,5 хувиар татвар төлнө. Жороор олгох эм, хүнсний бараа, эмнэлгийн үйлчилгээ, хүү, ногдол ашиг, цалин, хөдөлмөрийн хөлс, түрээсийн орлого, хөдөө аж ахуйн болон интернэт үйлчилгээ
Огайо Арилжааны татвар нэрээр 5 жил үйлчлэхээр  2005 онд батлагдсан. Хувь хэмжээ нь 0,26 хувь. Нийтийн хэрэглээ буюу ус, цахилгаан, газ 4,75 хувь, нефтийн дамжуулах үйлчилгээ 6,75 хувь байв. Ашгийн бус байгууллагууд, 150000-аас доош борлуулалттай байгууллагууд,
Техас 2007 оны 01 сарын 1-ээс мөрдсөн. Хувь хэмжээ 1 хувь. Орлогоос зардлыг хассан зөрүүнд ногдуулна. Бөөний болон жижиглэнгийн худалдаанд 0,5 хувиар татвар ногдоно. 300000-аас доош орлоготой хувиараа хөдөлмөр эрхлэгчид, нөхөрлөл, компани
Вашингтон Бизнес эрхлэлтийн татвар. Салбар бүрт өөр өөр хувиар ногдоно.

-Хүнсний бүтээгдэхүүн 0,138 хувь,

-Аяллын зуучлагчийн хөлс 0,275 хувь

-Жижиглэн худалдаа 0,471 хувь

-бөөний худалдаа 0,484 хувь

-үйлдвэрлэл 0,484

-Мөрийтэй тоглоом 1,5 хувь

-бусад

 

28000-аас доош борлуулалттай нэгжүүд. Маш олон төрлийн хөнгөлөлт чөлөөлөлттэй. Тухайлбал: хөрөнгө оруулалт, өр, хүү, хөдөө аж ахуйн зээл, эрүүл мэндийн үйлчилгээ, мах боловсруулалт, шинжилгээ судалгааны үйл ажиллагаа, даатгалын нөхөн олговор, үл хөдлөх хөрөнгийн арилжаа, ашгийн бус байгууллагууд, жимс ногоо боловсруулах, цэвэрлэгээний ажил,

Эх үүсвэр: Tax foundation сэтгүүл

Эдийн засгийн хямрал намжиж эхэлснээр энэ татварын тухай яригдахаа больжээ. Хэдийгээр ихэнх борлуулалтын орлогын татварууд 1930-иад оны үед нэвтэрсэн бөгөөд тун богино хугацаанд үйлчилж байв. Дэлхийн II дайны өмнө эдгээр татваруудын ихэнх нь хүчингүй болсон ба Үндсэн хууль зөрчсөн гэдэг үндэслэлээр шүүхийн шийдвэрээр өөрчлөгдөж байжээ. 1950-60-аад оны үед намжмал байдалтай байгаад 1970-аад оны сүүл үеэс эхлэн  төсөвт баталгаатай эх үүсвэр бүрдүүлэх хамгийн энгийн бөгөөд хямд эх үүсвэр гэж дахин яригдаж эхэлсэн боловч эдийн засагт сөрөг нөлөөтэй гэсэн үндэслэлээр улс төрчдийн зүгээс төдийлэн дэмжлэг авалгүй намжсан байна.

Улмаар 1977 онд Нью-Жерси, 1979 онд Аляска, 1987 онд Баруун Виржиниа , 2002 онд Индиана муж улс энэ татварыг тус тус хүчингүй болгожээ.  2002 оны эцэс гэхэд Вашингтон муж улс л хямралын үеийн татвартайгаа үлдсэн байв.

Хүснэгт 2. Вашингтон муж улсын Борлуулалтын орлогын татварын сөрөг талууд

Вашингтон муж улс энэ татварыг анх 1933 онд нэвтрүүлж 1935 онд томоохон нэмэлт өөрчлөлт оруулж байсан бөгөөд өнөөгийн Бизнесийн үйл ажиллагааны татвар ч борлуулалтын орлогын татварын бүхий л сөрөг шинжийг мөн агуулж байна. 2002 онд тус улсын эрх барих байгууллагаас томилогдсон татварын шинэчлэлийн ажлын хэсгийн дүгнэлтэд энэхүү татварын сөрөг талууд болон давхардал, салбар бүрт харилцан адилгүй үйлчилж байгааг тэмдэглэж татварын хуулийн үндсэн зарчмуудыг хангахгүй байна гэж дүгнэж байжээ. Уг тайланд тэмдэглэхдээ: “ Татварын нөлөөлөлгүй байдал буюу саармаг байдал нь татварын хуулийн улмаас бизнесийн боломжууд хумигдах, тухайн татвараас зайлсхийх элдэв арга нэмэгдэх байдлаар илэрнэ. Вашингтон муж улсын хувьд Бизнесийн үйл ажиллагааны татвар нь зөвхөн бизнес эрхлэгчдийн хувьд ч бус хэрэглэгчдийн хувьд ихээхэн нөлөөлөлтэй бөгөөд татварын давхардлын улмаас багагүй нэмэлт дарамт бий болгож байна. Татварын давхардал гэдэг нь нэг барааны борлуулалт дээр нэг төрлийн татвар хэд хэдэн удаа ногдохыг хэлнэ” гэжээ.

Бараа ажил үйлчилгээ нь нэг компанийн борлуулалт байхад нөгөө компанийн худалдан авалт болох ба үйлдвэрлэл худалдааны шат дамжлага бүрт тухайн татвар давхардан тооцогдож байв. Энэ татвар нь дунджаар нэг бараанд 2,5 дахин ногдож байгаа бөгөөд салбар бүрт харилцан адилгүй байна. Үйлчилгээний салбарт 1,5 хувь байхад үйлдвэрлэлийн салбарт 5-6 дахин ногдох тохиолдолд ч байна.

2.2. Борлуулалтын орлогын татварын шинэ үе

АНУ-ын ихэнх муж улсууд энэ төрлийн татварыг өөрчлөөд дуусч байх үед Нью-Жерсигийн хууль тогтоогчид энэ татварыг дахин нэвтрүүлсэнээр борлуулалтын орлогын татварын шинэ үе эхэлжээ. Бизнесийн татварын шинэчлэлийн нэг хэсэг болох энэ татвар нь тус мужийн компаниудыг орлогын албан татвараас[6] гадна борлуулалтын орлогын татвар төлөхөөр хуульчилжээ. Хэдийгээр энэ татвар 4 жил үйлчлээд хүчингүй болсон хэдий ч бусад муж улсуудад нэвтрэх эхлэлийг тавьсан байна. Тэдний дараагаар 2005 оны 1 сараас Кентаки, 2005 оны 7 сараас Огайо, 2006 оны 5 сард Техас муж улс энэ татварыг тус тус   нэвтрүүлжээ. Техасын амбан захирагч Рик Перри хуулийн төсөлд гарын үсэг зурж , “Орлогын албан татварыг ногдуулах хураах нь ихээхэн хүндрэлтэй тул хаа ч байхгүй хамгийн бага хувь хэмжээтэй энэ татвараар орлогын албан татварыг орлуулах нь зүйд нийцнэ” гэж тэмдэглэж байжээ.

2.3. Борлуулалтын орлогын татварын бусад хувилбарууд

 Сүүлийн жилүүдэд АНУ-ын зарим муж улсууд борлуулалтын орлогын татварын ерөнхий загварыг  бага зэрэг өөрчилж дундын хувилбарууд гарган нэвтрүүлж байна. АНУ-ын хэмжээнд 20 гаруй муж улсад энэ хэлбэрийн татвар байгаа. Делавар, Нью-Мексико, Хавайд энэ төрлийн татварыг ногдуулж байгаа ч худалдааны татвартай төстэй болгон өөрчилсөн байна.

Мичиганы борлуулалтын орлогын татвар нь Европ загварын НӨАТ-тай илүү төстэй байна. Хэд хэдэн муж улсууд цахилгаан дулаан, уур ус зэрэг нийтийн үйлчилгээ, харилцаа холбоо, мөрийтэй тоглоомын үйл ажиллагаанд энэ татварыг ногдуулж байна.

Нийтлэг хандлагыг авч үзэхэд гүйлгээний татварын үндсэн зарчмыг  НӨАТ болон жижиглэнгийн худалдааны татварын загвар рүү шилжүүлэн өөрчилсөн байна.

Гурав. Борлуулалтын орлогын татвар ногдуулах зарчим

Аливаа татварыг бий болгохын тулд юунд ногдуулахыг нь эхлээд тодорхойлдог. Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын хувьд компанийн нийт борлуулалтаас бараа ажил үйлчилгээний өртөг зардлыг хасч татвар ногдох зүйлийг тодорхойлдог. Борлуулалтын орлогыг нь тодорхойлоход түвэггүй ч  хасагдах зардлуудыг нэгбүрчлэн тодорхойлох нь ихээхэн хүндрэлтэй байдаг. Энэ нь  аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварыг ногдуулах, хураах зардлыг үлэмж нэмэгдүүлдэг.

Нөгөө талаар бизнесийн үйл ажиллагаа нь нэг улсын хүрээнд явагдахгүй бусад улс орон, олон улсын хууль тогтоомжийн хүрээнд явагддагаас даяаршлын энэ үед аж ахуйн нэгжийн орлогыг албан татварыг ногдуулах асуудал улам л хүнд болж байгаа.

Иймээс орлогын албан татвар ногдуулах үйл ажиллагааг илүү энгийн хувилбарт шилжүүлэх асуудал газар сайгүй яригдсаар байна.

Энэ тохиолдолд борлуулалтын орлогыг татварын хувь хэмжээгээр үржүүлж төсөвт төлөх татварын хэмжээг тодорхойлдог хамгийн энгийн хувилбар зүй ёсоор яригддаг байна.

Борлуулалтын орлогын татвар буюу гүйлгээний татвар гэж нэрлэгддэг энэ татварын зарчим бол орлогын албан татварын хамгийн энгийн хувилбар юм.

Дөрөв. Татварын давхардал, бизнесийн нэгдэл, татварын бодит хувь хэмжээ

Татварын нөлөөлөл нь бизнес эрхлэгчдийг  үнийн бодлогодоо өөрчлөлт оруулах, зохион байгуулалтаа өөрчлөх, үйл ажиллагаагаа өөрчлөх буюу зогсоох гэсэн 3 замаар илэрдэг. Иймээс татварыг аль болох ийм нөлөөлөл бага байлгахаар тооцох шаардлага тавигддаг. Ялангуяа хэрэглэгчид, татвар төлөгчдийн сонголтод нөлөөлөхөөргүй байх ёстой. Харин борлуулалтын орлогын татвар нь дээрх нөлөө ихтэй гэдэг нь аль эрт үеэс нотлогдсон. Борлуулалтын орлогын татвар нь эдийн засаг дахь бараа ажил үйлчилгээний үнэ тогтоох, тэдгээрийг үйлдвэрлэгч борлуулагчдын бүтэц зохион байгуулалтад шууд нөлөөлдөг байна.

4.1. Борлуулалтын орлогын татварын давхардал

Бараа материал, түүхий эд нь худалдан авагч бүрийг дамжих бүрт борлуулалтын орлогын татвар ногддогоос “татварын давхардал” үүсдэг. Бараа материал нь бие даасан, үйлдвэрлэлийн хэд хэдэн шат дамжлага дамжин үйлдвэрлэгдэж, борлуулалтын хэд хэдэн шат дамжлагыг дамжиж хэрэглэгчид хүрдэг гэвэл энэ үе шат болгонд борлуулалтын орлогын албан татвар ногдоно. Эдийн засагчид үүнийг “татварын давхардал” гэж нэрлэдэг.  Өөрөөр хэлбэл татвар ногдож, шингэсэн үнэн дээр дахин татвар ногдоно гэсэн үг. Энэ давхардал нь шат дамжлага ихсэх тусам нэмэгдэнэ.

Хүснэгт 3. Татварын давхардлын харьцуулсан жишээ

Бараа ажил үйлчилгээний шат дамжлага

Барааны өртөг

Нэмүү өртөг

Борлуулах үнэ

Борлуулалтын татвар-1 хувь

1

Модны худалдаа: 4 шат

-Мод, гуалингийн үйлдвэр

-Банз зүсмэлийн үйлдвэр

-Бөөний худалдаа

-Жижиглэнгийн худалдаа

БҮГД:

0

1010

2030,10

3060,40

1000

1000

1000

1000

4000

1000

2010

3030,10

4060,40

10

20,10

30,30

40,60

101,01

бодит татварын хувь 101/4000= 2.53 хувь

2

Автомашин засвар: 2 шат

-Сэлбэгийн үйлдвэр

-Засварын газар

БҮГД:

0

1010

1000

1000

2000

1000

2010

10

20,10

30,10

бодит татварын хувь 30,1/2000= 1.51 хувь

3

 

Програм хангамж: 1 шат

-Програмчийн хөлс

БҮГД:

0

1000

1000

1000

10

10

бодит татварын хувь 10/1000=  1 хувь

 

Дээрх хүснэгтэд дурдсанаар Модны худалдааны хувьд 4 шат дамжлага дамжиж хэрэглэгчид очиход татварын давхардлын улмаас татвар нь 2,53 хувь буюу хуульд заасан хувь хэмжээнээс 2,5 дахин нэмэгдэж байна. Харин засварын газрын хувьд 2 дамжлагатайгаас бодит татварын хувь 1,5 хувь болон өсч байна. Харин шат дамжлагагүй программ зохиогчийн хувьд татвар нь бодит хэмжээндээ 1 хувь байна.

4.2. Татварын давхардлыг арилгах боломжгүй

Борлуулалтын орлогын татварын давхардал нь нэлээд түвэгтэй асуудал байдгаас хууль тогтоогчид энэ дарамтыг бууруулах үүднээс дараахь 2 үндсэн аргыг хэрэглэж иржээ. Татварын  давхардал их байдгаас зарим салбарыг татвараас чөлөөлөх, эсхүл салбар бүрт өөр өөр хувь хэмжээгээр татвар ногдуулдаг.

Эдгээр арга хэмжээний үр дүнд татвар ногдуулах аргачлал улам түвэгтэй болж татвараас зайлсхийх явдал ихэсдэг байна. Бага хувь хэмжээгээр татвар ногдуулдаг ч сөрөг нөлөө нь давамгайлах хандлага ажиглагддаг байна. Иймээс борлуулалтын орлогын албан татварыг нэвтрүүлнэ гэвэл нэг бол энгийн боловч давхардал ихтэй татвар нэвтрүүлэх эсхүл давхардал багатай гэвэл ихээхэн түвэгтэй аргачлал бүхий татвар бий болно.

Борлуулалтын орлогын татвар нь дэлхий даяар түгээмэл нэвтрэхгүй байгаагийн гол шалтгаан нь түүний давхардлын асуудал юм. Албан татвар нь татвар төлөгчдөдөө ойлгомжтой, ил тод байх ёстой.  Худалдан авагчид барааныхаа үнийг мэдэх шаардлагатай байдагтай адилаар татвар төлөгчид хэдэн төгрөгийн татвар төлж байгаагаа ч мэдэхийг хүснэ. Гэтэл борлуулалтын орлогын татвар нь ийм боломжгүй ба хэдэн шат дамжиж хэдий хэмжээний “давхардсан татвар” шингэснийг төлж байгаагаа мэдэх боломжгүй юм.

4.3. Татварын  Тэгш бус ачаалал

Энэ татвар нь ашигт бус орлогын хэмжээнд суурилдгаас татварын давхардал нь ашигт ажиллагааны түвшин багатай бизнест илүү дарамт учруулна. Өөрөөр хэлбэл, борлуулалтын хэмжээ ихтэй ч бага ашиг олдог бизнест илүү дарамттай байдаг.  Нөгөө талаар, багатай борлуулалттай ч өндөр ашигтай газарт  учрах дарамт нь харьцангуй бага байдаг. Жишээ нь 1 сая төгрөгийн орлоготой 2 хоршоо байж гэж үзье. 1 нь 5 хувийн ашигтай ажилладаг хүнсний дэлгүүр, нөгөө 50 хувийн ашигтай ажилладаг програм хангамж зохиогч. Борлуулалтын орлогын татварын хувь хэмжээг 1 хувь гэж үзвэл аль аль нь 10000 төгрөгийн татвар төлнө.   Хүснэгт 4.

                       Үзүүлэлтүүд

Хүнсний дэлгүүр

Програм хангамж

1

Борлуулалтын орлого (төг)

1000000

1000000

2

Борлуулсан барааны өртөг

950000

500000

3

Ашиг

50000

500000

4

Ашигт ажиллагааны түвшин (ашиг/борл)

5 %

50 %

5

Борлуулалтын орлогын татвар

10000

10000

6

Борлуулалтын орлогын татварын ашигт эзлэх хувь (татвар/ашиг)

20 %

2 %

Үүнээс үзэхэд борлуулалтын орлогын албан татвар нь бизнесийн төрөл бүрт харилцан адилгүй нөлөөлж хөдөлмөр эрхлэлтийн дийлэнх хэсгийг хангадаг бизнесийн салбарт илүү дарамт учруулж байна. Энэ татварын дарамтыг худалдан авагчид үүрч байгаа мэт ойлгогдох боловч үнэн хэрэг дээрээ худалдан авагчаас гадна, ажиллагсад, хувь нийлүүлэгчид ч бас төлж байгаа юм.

4.4. Татварын давхардал ба бизнесийн нэгдэл

Борлуулалтын орлогын татварын дарамтыг бууруулахын тулд бизнес эрхлэгчид бэлтгэн нийлүүлэгчдээ худалдан авах замаар нэгдэх зохион байгуулалтад ордог. Өмнөх жишээнд дурдсан модны худалдаа эрхлэгч нь  бизнес хоорондын гүйлгээгээ үгүй болгосноор ихээхэн хэмжээний татварын хэмнэлт гаргана. Дөрвөн бие даасан бизнес нэгдсэнээр татварын дарамт 2,53-аас 1 хувь хүртэл бууж болох юм. Энэ нь үр ашиггүй нэгдэл үүсгэх, зах зээлд монополь бий болгох, бизнес эрхлэгчдийг босоо нэгдэл буюу картел хэлбэрт шилжихэд хүргэнэ. Энэ нь эргээд зах зээлийн өрсөлдөөнийг хязгаарлаж эдийн засагт хор уршиг тарина.

4.5. Гадаад худалдаанд үзүүлэх сөрөг нөлөөлөл

Борлуулалтын орлогын албан татвар нь гадаад худалдааны татварын нийтлэг чиг хандлагад нийцдэггүй сөрөг талтай. Олон улсын нийтлэг чиг хандлагаар экспортын бараанд аливаа татвар ногдуулахгүй ба импортлох үед нь татвар ногдуулдаг. Импортын барааны хувьд борлуулалтын орлогын татваргүй орноос импортолсон бараа нь дотоодын олон давхар татвар шингэсэн бараанаас өрсөлдөх чадвартай, хямд байх магадлалтай. Экспортын барааны хувьд мөн л барааны борлуулалт гэдэг утгаар татвар ногдуулах хэрэг гарах ба экспортлогчийг татвараас чөлөөллөө гэхэд тухай барааны өртөгт тодорхой хэмжээний татвар шингэсэн байдаг. Иймээс борлуулалтын орлогын албан татварыг гадаад худалдааны олон улсын нийтлэг чиг хандлагад нийцдэггүй, дэлхийн зах зээл дээр бараа үйлчилгээний  өрсөлдөх чадварыг сулруулдаг татвар гэж үздэг.

4.6. Боломжит хувилбар

Дээрх сөрөг нөлөөллүүдийг арилгах хамгийн нийтлэг аргачлал нь Жижиглэнгийн худалдааны татвар эсхүл НӨАТ юм. Жижиглэнгийн худалдааны татварыг зөвхөн  эцсийн хэрэглэгчид ногдуулдгаас бизнес хоорондын гүйлгээнд татвар ногддоггүй ба НӨАТ-ын хувьд өмнөх шатад төлсөн татвараа төсөвт төлөх татвараас хасч тооцдогоос давхардал үүсгэдэггүй байна. Нөгөө талаар НӨАТ буюу падааны аргад үндэслэсэн НӨАТ нь нийт татварын тогтолцоонд хяналтын үүрэг гүйцэтгэдэг давуу талтай бөгөөд 20-р зууны хамгийн шилдэг “мөнгөний машин” гэж нэрлэгдэх болжээ.  Тиймээс НӨАТ-ыг дэлхийн улс орнууд түгээмэл нэвтрүүлсээр байна.

 Тав. Дүгнэлт

Борлуулалтын орлогын албан татварыг шинээр нэмж нэвтрүүлнэ гэвэл энэ нь улстөрчдийн зүгээс дэмжлэг авахгүй. Гэвч онолын хувьд Татварын ерөнхий хуульд заасан таттваруудын хүрээнд нэмэлт байдлаар нэвтрүүлж болохыг үгүйсгэж болохгүй. Тухайлбал НӨАТ-ын хуулийн хүрээнд НӨАТ-аас  чөлөөлөгдөх зарим үйлчилгээнд, Нийслэлийн албан татварын хүрээнд Улаанбаатар хот дахь НӨАТ төлөгчөөр бүртгэгдээгүй газруудад гэх мэт хувилбаруудыг авч үзэж болох юм.

Бусад татварыг орлуулах хэлбэрээр нэвтрүүлнэ гэвэл дэлхий даяар тогтсон нийтлэг тогтолцооноос гажих хэрэг гарна. Нөгөө талаар хувь хэмжээг ч нэлээд өндөр хувиар тогтоох хэрэг гарна.  НӨАТ-ыг орлуулна гэвэл хөгжлөөс ухарсан алхам болох ба Монгол улс нийтлэг чиг хандлагаас гажсанаар татварын тогтолцоогоо дахин эмхлэн байгуулах хэрэг гарна.

Destination principle буюу экспортлогч тал нь татвараас чөлөөлж, импортлогч тал нь татвар ногдуулах зарчим нь олон улсын худалдаа, хөрөнгө оруулалтын бүхий л нийтлэг баримт бичгүүд, гэрээ хэлэлцээрт баримталдаг зарчим юм. Манай улсын НӨАТ нь энэ зарчимд тулгуурласан бөгөөд борлуулалтын орлогын татварын хувилбарууд нь энэ зарчимд нийцдэггүй юм. Манай орны хувьд гадаад худалдааг хөнгөвчлөх чиглэлээр ДХБ-ын өмнө хүлээсэн үүргүүд зөрчигдөхөд хүрнэ. Монгол улсад үйлдвэрлэсэн бараа бүтээгдэхүүний  өртөг өсч дэлхийн зах зээл дээр өрсөлдөх чадвар буурна.

Татварыг нэвтрүүлэхэд ихээхэн хэмжээний зардал чирэгдэл учирна. Зөвхөн татварын албанд бус татвар төлөгчдөд зардал учруулна. Тодорхой хугацааны дараа  дахин өөрчлөхөд хүргэж болзошгүй.

 

Борлуулалтын орлогын татварын математик загвар:

Татварын давхардал ба бизнесийн нэгдэл,

                                                            Татварын бодит хувь хэмжээ

 Нэг. Агуулга

Энэхүү загвараар борлуулалтын орлогын татвар нь салбар хооронд хэрхэн татварын тэгш бус ачаалал үүсгэж бизнесийн ажиллагаанд нөлөөлдөг талаар тайлбарлана.

Хоёр. Татварын давхардал ба бизнесийн нэгдэл

Бизнесийн нэг салбарт 2 байгууллага нэг нь үйлдвэрлэж нөгөө нь борлуулах замаар хоршиж ажилладаг гэж үзье.

Үйлдвэрлэгчийг -u,

Борлуулагчийг –b гэж тэмдэглэе.

Хэрэв байгууллагууд бие даан ажиллаж байгаа тохиолдолд үйлдвэрлэгчийн борлуулалтын орлогын татварын дараахь ашиг/орлого нь дараахь хэлбэртэй байна:

 Pu=Ru(1-t) – Cu    

 энд  Pu–үйлдвэрлэгчийн борлуулалтын орлогын татварын дараахь ашиг

Ru– үйлдвэрлэгчийн нийт борлуулалт

t-борлуулалтын орлогын татварын хувь хэмжээ

Cu   - үйлдвэрлэгчийн үйлдвэрлэлийн өртөг 

Харин борлуулагчийн борлуулалтын орлогын татварын дараахь ашиг нь:

 Pb= Rb(1-t) – Cb   = Rb(1-t) – (Ru-K.b)

 энд  Pb, Rb, t Cb нь дээрхтэй ижил бөгөөд

Ru- нь үйлдвэрлэгчээс бараа худалдан авсан үнэ,

K.b нь борлуулагчийн үйл ажиллагааны зардал.

Үүнээс үзвэл дээрх 2 байгууллага тусдаа бие даасан хэлбэрээр ажиллах үеийн борлуулалтын орлогын татварын нийт дүн:

 T unmerged = (Ru + R.b)*t  байна.

 Харилцан бие даасан хэлбэрээр ажиллах нь татварын дарамт, давхардалтай тул татварыг хэмнэх үүднээс 2 байгууллага нэгдэж ажиллахад хүрвэл тэдний нийт татварын дараахь ашиг дараахь хэлбэртэй болно:

 Pmerged= Rb(1-t) – Cmerged   = Rb(1-t) – (Cu+K.b + ε)

 энд ε-байгууллагууд нэгдсэнээс үүсэх нэмэлт зардал[7]

Харин нэгдсэний дараахь борлуулалтын орлогын татварын дарамт нь

 T merged = R.b* t   болно.

 Өөрөөр хэлбэл нийт дарамт нь нэгдэхээс өмнөх үеэс  Ru *t гэсэн хэмжээгээр багасна.

Гэвч байгууллагууд нэгдсэнээр үйл ажиллагааны эцсийн үр дүн муудах буюу нэмэлт зардал үүсч болох бөгөөд түүнийг бид  ε  гэж тэмдэглэсэн.

Иймээс байгууллагууд нэгдэхийн өмнөх болон нэгдсэний дараахь татварын дараахь ашгийн зөрүүг энэхүү ε-той жишиж үзэх замаар нэгдэх эсэхээ тодорхойлох, нэгдсэнээр үр дүн гарах эсэхийг шийднэ:

 Δ= Pmerged –   = Pmerged – (Pu+Pb) =  R *t – ε    ба  j=u,b  гэвэл

Хэрэв    ε >R *t   бол байгууллагууд тусдаа байна

ε < R *t  бол нэгдэх нь ашигтай

ε = R *t  бол нэгдэх, нэгдэхгүй байх нь ялгаагүй байна.

Үүнээс үзвэл борлуулалтын орлогын татвар нь  байгууллагуудын бизнесийн үйл ажиллагаанд сөрөг нөлөө үзүүлж, үр дүнгүй бүтэц зохион байгуулалтын өөрчлөлтөд ороход хүргэж болохоор байна.

Гурав. Татварын бодит хувь хэмжээ

Борлуулалтын орлогын албан татварын нөлөөгөөр босоо хэлбэрээр үйл ажиллагаагаа нэгтгэх нөлөөлөл бий болохоос гадна салбар бүрт өөр өөр татварын ачаалал үүсгэн хөрөнгө оруулалтын орчинд мөн сөргөөр нөлөөлж болно.

Тухайлбал зах зээл дээр А ба В гэсэн салбарт тус бүр 2 байгууллага ажилладаг байжээ гэж үзье. А салбар дахь 2 байгуулагын хувьд ε нь өндөр буюу

ε >R *t

байгаагаас тус тусдаа үйл ажиллагаа эрхэлдэг гэж үзье.

Харин В салбарын хувьд ε нь маш бага буюу

ε =0

байгаа тул босоо чиглэлээр нэгдсэн гэж үзье.

Хэрэв дээрх 2 салбар борлуулалтын орлогын албан татварын нөлөөгөөр зах зээлд зохицож зохих өөрчлөлтөө хийсний дараа А салбарын хувьд түүний нэмүү өртөгт ногдох борлуулалтын орлогын  татварын бодит хувь хэмжээ дараахь хэлбэртэй байна:

Ru * t + R.b* t

TA= ————————–

Rb – Cu – K.b

             Харин В салбарын хувьд нэгдсэнээр:

R.b* t

TВ= ————————–

Rb – Cu – K.b              байна.

Үүнээс үзэхэд А салбарын хувьд татварын ачаалал нь Ru * t гэсэн хэмжээгээр илүү байх бөгөөд  борлуулалтын орлогын албан татвар нь зах зээл дээр бие даасан үйл ажиллагаа явуулж байгаа болон нэгдэхэд бэрхшээлтэй бизнест  илүү дарамттай буюу давхардал ихтэй байх нь батлагдаж байна.



[1] Gross reciept tax

[2] Turn-over tax

[3] Business and occupations privilege tax

[4] S corporations-АНУ-ын Internal Revenue code буюу Татварын хуултиийн  S бүлгийн 1 дэх зүйлд заасан компаниуд. Энэ компаниуд нь аж ахуйн нэгжийн орлогын татвар төлдөггүй. Хувь нийлүүлэгчид нь ашгаа хувааж аваад тус тусдаа оногдох татвараа төлдөг.

[5] Retail sales tax буюу жижиглэнгийн худалдааны татвар

[6] Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татвар буюу Corporate income tax

[7] efficiency cost from tax-induced vertical integration or additional cost caused by integration