Нэмэгдсэн өртгийн албан татвар ба хэрэглээний татварын хувилбарууд – Р.Кревер

 Хэрэглээний татварын хувилбарууд

 Нэмэгдсэн өртгийн албан татвар буюу НӨАТ нь орчин үед ашиглагдаж байгаа  “эцсийн хэрэглээнд ногддог” хэрэглээний татварын 2 төрлийн нэг  юм. Энэ татвар нь дэлхийн бусад улс орнуудад түгээмэл байсан үйлдвэрлэгчдийн худалдааны татвар (жишээ нь: Канад улс), бөөний худалдааны татвар (Австрали, Шинэ зеланд), Худалдан авалтын татвар (НВУ), үйлдвэрлэлийн түвшний НӨАТ  (Хятад улс) зэрэг шууд бус татварын 4 хувилбарыг орлон  гарч иржээ.

Шууд бус татваруудын боловсронгуй бус, үр ашиггүй байдал нь НӨАТ-ыг  дэлхийн даяар түргэн хугацаанд нэвтрэхэд хүргэжээ. Ялангуяа, энэ үед татварын шинэчлэлүүд ихэвчлэн бизнес эрхлэлт,  бизнесийн шийдвэр гаргахад сөрөг нөлөө үзүүлдэг гүйлгээний татваруудыг өөрчилж, хүчингүй болгоход чиглэгдэж байв. Ийнхүү нээлттэй эдийн засаг бүхий дэлхийн улс орнууд бизнесийн ашиг болон эцсийн хэрэглэгчдэд буюу хувь хүмүүсийн хэрэглээнд шууд бус татвар ногдуулдаг тогтолцоо руу тасралтгүй шилжсээр байна.

НӨАТ нь эцсийн хэрэглээнд татвар ногдуулдаг 2 татварын нэг бол нөгөө нь жижиглэнгийн худалдааны  татвар буюу ЖХТ юм. Энэ 2 татвар  хэлбэрийн хувь төстэй,  аль аль нь эцсийн хэрэглэгч-хувь хүмүүсийн хэрэглээнд татвар ногдуулдаг ба бизнесийн зориулалттай ажил гүйлгээнд татварт ногдуулдаггүй.

НӨАТ болон ЖХТ-ын хувьд татвар ногдуулах арга  нь бүртгэлтэй татвар төлөгчдийн бүхий л  борлуулалтад татвар ногдуулах зарчмаас эхэлдэг. ЖХТ-ыг бизнесийн зориулалттай ажил гүйлгээнд “ногдуулахгүйн тулд” худалдан авагч нь тухайн худалдан авалтыг хэрэглээний зориулалтаар бус харин аж ахуйн зорилгоор ашиглах-бизнесийн байгууллага гэдгээ нотлох шаардлагатай. Энэ тогтолцоо нь ЖХТ төлөгчөөр бүртгэгдсэн бэлтгэн нийлүүлэгчдэд нийт худалдан авагчдаа аж ахуйн зорилгоор болон хэрэглээний зорилгоор худалдан авалт хийж байгаа гэж ялгавартай хандах үүргийг хүлээлгэдэг. Харин НӨАТ-ын хувьд бүх борлуулалтдаа эцсийн болон бизнесийн хэрэглээ гэж ялгахгүйгээр татвар ногдуулдаг. Гэвч НӨАТ төлөгчөөр бүртгэгдсэн татвар төлөгч нь бизнесийн зорилгоор авсан худалдан авалтын НӨАТ-аа хасалт хийх зарчмын дагуу төлөх татвараасаа хасалт хийж татварын давхардлыг арилгадаг.

Өнгөц харахад ЖХД нь НӨАТ-аас илүү энгийн мэт харагдана. Зохих журмын дагуу бүртгэлд хамрагдсан тохиолдолд  бүх бизнесийн үйлажиллагаа нь  үйлдвэрлэл, худалдааны аль ч түвшинд энэ татварт хамрагдагдахгүй байж болно. Бараа ажил, үйлчилгээг зөвхөн бүртгэлгүй эцсийн хэрэглэгчдэд борлуулахад татвар ногдоно. Гол хүндрэл нь борлуулагч нь худалдан авагчдаа бүртгэлтэй, бүртгэлгүйгээр нь ялгаж, татвар ногдохгүй худалдан авалт, татвар төлөгчтэй холбоотой бүхий мэдээллийг бүртгэж авахад оршино.  НӨАТ нь татвараа ногдуулж төлөх, дараа нь тайлан гаргаж худалдан авалтын хасалтаа нэхэмжлэх зэргээр нэлээд түвэгтэй ажиллагаа шаарддаг гэж ойлгогддог.  Гэвч түүний давуу тал нь борлуулагч нь худалдан авагчдадаа ялгавартай хандахгүйгээр борлуулалтаа хийх боломжтой юм.

Өнөөгийн байдлаар НӨАТ нь ЖХТ-аас илүү өргөн дэлгэр хэрэглэгдэж байгаа нь илт байна. ЖХТ нь АНУ-ын ихэнх муж улс,  Канадын зарим мужид хэрэглэгддэг. Гэвч сүүлийн үед Канадын муж улсууд ЖХТ-аа Холбооны улсын НӨАТ-тай зэрэгцүүлэн  орон нутгийн НӨАТ-т шилжүүлж эхэлжээ.

1999 онд АНУ-ын Конгресст “Шударга татвар” нэртэй холбооны улсын хэмжээнд ЖХТ нэвтрүүлэх санал өргөн баригдаж байжээ. Энэхүү санал нь хууль тогтоогчдын сонирхлыг төдийлөн татаагүй ба конгресст хэлэлцүүлэх хэд хэдэн оролдлого нь удаа дараа бүтэлгүйтсэний эцэст дахин ийм хэлбэрийн татварыг АНУ-д холбооны улсын хэмжээнд нэвтрүүлэхгүй гэдэг нь нэгэнт тодорхой болжээ. Холбооны улсын хэмжээнд НӨАТ-ыг нэвтрүүлэх санал ч өнөөгийн Конгрессоос төдийлөн дэмжлэг авахааргүй байгаа ба ялангуяа өнөө үед шинэ татвар нэвтрүүлэхийг бүгд эрс эсэргүүцэж байгаа юм.

 НӨАТ-ын давамгайлал  

НӨАТ-ын тархалт нь зарим талаар түүхийн улбаатай юм. НӨАТ-ын гарал анх XIX зууны дунд үед буюу АНУ-ын иргэний дайны үеэс эхлэлтэй. Орчин үеийн татварын тогтолцооны онолын үндэслэл нь ХХ зууны эхний 20 жилийн үед АНУ-ын эдийн засагч Т.Адамс  (TS Adams), Германы аж үйлдвэрийн магнат Вилгельм вон  Сименс (Wilhelm von Siemens) нарын бүтээлүүдэд анх дурдагдсан байдаг.  Харин НӨАТ-ын анхны хувилбар болох үйлдвэрлэлийн шатны НӨАТ-ыг Францын татварын албаны дарга Маурис Лаур 1950-иад оны үед санаачилжээ. Энэ татвар нь тухайн үеийн гүйлгээний татварт суурилсан байсан бөгөөд Маурисын гол санаа нь худалдан авалтын шатанд төлсөн татварыг нь хасч тооцох замаар татварын давхардлыг арилгах аргачлал байв.

Түүнээс 10 гаруй жилийн дараа Европын холбоо буюу тухайн үеийн Европын эдийн засгийн зөвлөл (European Economic committee) Европын улсуудын эдийн засгийг нэгтгэх төслийн тайлан (Neumark report)-г  хэлэлцсэн байна. Энэхүү тайланд   Европын улс орнуудад НӨАТ нэвтрүүлэх саналыг анх тусгажээ. Түүнчлэн, НӨАТ нь экспорт болон импортод зориулсан  тусгайлсан зохицуулалттайгаас гадаад худалдаан дахь татварын саад бэрхшээлийг арилгах боломжтой, гишүүн орнууд бүхий нэгдсэн зах зээлд хамгийн боломжит татварын хувилбар мөн гэсэн дүгнэлтэд хүргэсэн байна. Ийнхүү НӨАТ нь Европын холбооны гишүүн орнуудын заавал нэвтрүүлэх татвар болж, удалгүй бүх гишүүн орнуудад хэрэгжсэн байна. Үүний зэрэгцээ дэлхийн бусад орнуудад маш хурдан тархсан бөгөөд ялангуяа ОУВС-аас энэ татварыг нэвтрүүлэхэд тусламж үзүүлж эхэлснээр улам эрчээ авчээ.

“Нэмүү өртөг буюу нэмэгдсэн өртгийн татвар” гэдэг нэр нь Франц хэлнээс гаралтай.  Энэхүү хэллэг нь татварын бааз суурьтай холбоогүй бөгөөд уг татварыг хураах үйл ажиллагаатай илүү холбоотой байж болох юм. Бараа ажил үйлчилгээний үнэнд ногдуулсан татвараасаа худалдан авалтдаа төлсөн хэсгийг хасч тооцох тул татварын албанд төлөх татвар нь зөвхөн тухайн гүйлгээний хувьд үүссэн нэмүү өртөгтэй холбоотой юм. Харин сүүлийн үед НӨАТ-ыг татвар ногдуулах зүйл, татварын бааз суурьтай нь уялдуулан  Бараа, ажил үйлчилгээний татвар гэж шинэ томъёоллоор (GST-Goods and service tax) нэрлэдэг болжээ.

Өмнө нь гүйлгээний татвар (turnover tax)-тай байсан нь Европын орнуудад НӨАТ эрс хурдацтай нэвтрэх бас нэг шалтгаан нь болжээ. Хэрэв ЖХТ–ыг нэвтрүүлсэн бол эцсийн хэрэглэгчид хүрэхээс өмнөх бүх шатанд татвар ногдуулахгүй байхаар татварын тогтолцоог өөрчлөх шаардлага гарах байв. Харин НӨАТ-ын хувьд ажил гүйлгээний бүхий л шатанд татварыг ногдуулах ба  худалдан авалтын хасалтын зарчмаар бизнесийн зорилгоор төлсөн НӨАТ-аа буцаан авах боломжтой байв. Энэ агуулга нь бизнес эрхлэгчдийн зүгээс ихээхэн дэмжлэг авчээ.

Нөгөө талаар энэ татвар нь бизнес эрхлэлтийг дэмжиж, шууд бус татварын бааз суурийг өргөтгөдөг гэдэг агуулгаараа улс төрчдийн зүгээс ихээхэн дэмжлэг авсан.  Энэхүү улс төрчдийн дэмжлэг нь НӨАТ-ыг сонгож нэвтрүүлэх  гол нөхцөл болсон байна.

 Өмнө дурдсанаар, онолын хувьд эцсийн хэрэглээнд татвар ногдуулдаг 2 төрлийн татвар байдгаас нэг нь эцсийн хэрэглэгчийг тодорхойлж татвар ногдуулдаг бол нөгөөх нь бүх гүйлгээнд татвар ногдуулаад бизнесийн зорилготой худалдан авалтынх нь татварыг буцаан олгох замаар зөвхөн хэрэглээнд ногддог. Энэ 2  татварын аль аль нь татвар төлөгчдийг бүртгэх тогтолцоонд суурилах ба хяналт шалгалтын тогтолцоо нь ч ихээхэн төстэй байна.

Хэрэглээний татваруудыг харьцуулбал НӨАТ нь ЖХТ-аас илүү сайн хувилбар гэсэн онолын дүгнэлтүүд ч байна. Тухайлбал дараахь 2 санааг дэвшүүлжээ. Нэгд: НӨАТ-ыг бүх борлуулалтад ногдуулдгаас худалдан авагч нь эцсийн хэрэглэгч эсэхийг тодорхойлох шаардлагагүй. Энэ давуу талыг ЖХТ-ыг дэмжигсэд хүртэл хүлээн зөвшөөрдөг боловч, борлуулагч бүхэн худалдан авагч тул мөн л татвараа эхэлж төлөөд дараа нь буцаан олголт хэлбэрээр авах нь адилхан л цаг зардал шаардана гэж үздэг байна. Харин борлуулагч нарын хувьд  өөрт ногдох ачааллыг худалдан авагч нарт шилжүүлж байна гэж үздэг.  Хоёрт: НӨАТ-ын хувьд бараа, ажил,  үйлчилгээг эцсийн хэрэглэгчдэд бэлэн мөнгөөр худалдаж борлуулалтаа нуулаа гэхэд өмнөх үе шатууд нь тодорхой хэмжээний татвар төлөгдсөн байдгаас  татвараас зайлсхийгчдэд татвараас зугтах боломж төдийлөн олгодоггүй байна.

 Дээрх асуудлаар маргалдаан үргэлжилсээр байна. Нарийвчлан авч үзвэл, НӨАТ, ЖХТ-ын аль алины нь хувьд тэдгээрээс зугтах боломж нээлттэй бөгөөд ялангуяа худалдан авалт төдийлөн шаарддаггүй үйлчилгээний салбарын хувьд илүү их боломжтой. Хэрэв бэлтгэн нийлүүлэгч нь НӨАТ болон ЖХТ төлөгчөөр бүртгэгдээгүй байх тохиолдолд энэ татваруудаар төсөвт ижил хэмжээний татвар төлөгдөнө. ЖХТ төлөгчийн хувьд бизнесийн хэрэглээний худалдан авалт гэж брлуулалтаа тодорхойлох, НӨАТ-ын хувьд хуурамч худалдан авалтын хасалт хийх замаар татвараас зугтах буюу багахан хэмжээний татвар ногдуулаад  татварын албаны анхаарлыг татахгүй явах боломжтой.

Ажиглагчдын үзэж байгаагаар НӨАТ-ын илүү төлөлтийг буцаан олгодгоос  татвараас зайлсхийх хандлага сүүлийн жилүүдэд  илүү гарч байна гэж үзэж байна. Экспортын бараанд 0 хувиар татвар ногдуулдгаас ялангуяа Европын холбооны улсуудад төрөл бүрийн татвараас зугтах арга техникүүд бий болж хэдэн сая еврогийн хуурамч буцаан олголтууд хийгдэж байна. Хэдийгээр ихэнх улс орнууд НӨАТ-ын буцаан олголтыг олгохоос өмнө маш нарийн чанд хяналт хийж, хуурамч нэхэмжлэлийг илрүүлэх тогтолцоог бий болгож чадсан ч ЖХТ-аас илүүтэйгээр татвараас зайлсхийх аргуудад өртөмтгий хэвээр байна.

 Бодит байдал дээр  НӨАТ ба ЖХТ нь хэрэглээнд татвар ногдуулах төгс төгөлдөр, хамгийн үр ашигтай загварууд байж чадахгүй байна.

 Ялангуяа Европын орнуудын  НӨАТ нь олон төрлийн хөнгөлөлт чөлөөлөлт, татварын олон  хувь хэмжээнээс үүдэн үр дүнгийн хувьд хангалтгүй гэж тоцогддог.  Эдгээр сөрөг талууд нь түүхийн үйл явцаас улбаатай юм. Учир нь Европын орнуудад НӨАТ-ыг нэвтрүүлэхдээ өмнөх гүйлгээний татварын үед хөнгөлөлт чөлөөлөлтөд хамрагдаж байсан ажил үйлчилгээг хэвээр нь хадгалахаар шийдвэрлэжээ. Улс  төрийн (бүх гишүүн орнуудыг эхний амлалтаас нь ухраахгүйн тулд) шалтгаанаар энэхүү асуудлыг нэг мөр шийдвэрлэж чадаагүй юм. Харин  Шинэ Зеландын загвар буюу Монгол улсад нэвтрүүлсэн загвар нь Европын загвараас хавьгүй илүү үр дүнтэй, ашигтай загварт тооцогдоно. Татварын суурь, татвар ногдох өргөн хүрээ нь хувь хэмжээг бага байлгах боломжоор хангах ба НӨАТ-ын хувь хэмжээ нь Европын орнуудаас бараг 2 дахин бага байдаг.

АНУ болон Канадын муж улсуудад үйлчилж байгаа ЖХТ ч жинхэнэ үлгэр жишээ загвар байж чаддаггүй. ЖХТ нь анхнаасаа барааны борлуулалтад ногдуулахад зориулагдсан. Гэвч энэ татварын хүрээг үйлчилгээний салбарт ногдуулахаар өргөжүүлснээр илүү олон хүндрэлүүдийг дагуулжээ. Хэдийгээр энэ татвар нь бизнесийн үйл ажиллагаанд дарамт учруулах ёсгүй боловч үндсэн загварыг нь өөрчилснөөр бодит байдал дээр маш олон бизнесийн байгууллага энэ татварын дарамтыг үүрсээр байна.

ЖХТ-тай харьцуулахад НӨАТ-ын бас нэгэн сул тал нь борлуулалтдаа татвар ногдуулж төлөх боловч худалдан авалтад төлсөн татвараа буцаан нэхэмжлэхэд үүсэх “ажиллагаа” юм.  Хэдийгээр буцаан олголтыг цаг тухайд нь олгодог байлаа ч томоохон хэмжээний худалдан авалт хийх, тухайлбал үнэтэй тоног төхөөрөмж импортлох, бүхэл бүтэн бизнесийг  худалдан авахад их хэмжээний НӨАТ төлсөн бол түүнийг буцаан автлаа тодорхой хугацааны туршид хүлээх  хэрэг гарна.

НӨАТ-ын хувьд татвар төлөгчдөд ногдох энэхүү зардлыг бууруулахын тулд   ихэнх улс орнуудад ЖХТ-ын зарим аргыг нэвтрүүлсэн байна. НӨАТ-ыг зарим бараа үйлчилгээнд 0 хувиар ногдуулах гэдэг нь ЖХТ-тай адил юм. Жишээ нь: ихэнх НӨАТ-ын тогтолцоо нь бизнесийг бүхлээр нь худалдах, нэг бүлэгт хамаарах этгээдүүдийн хоорондын гүйлгээнд татвар ногдуулахгүй байх зарчмуудыг багтаасан байдаг. Мөн “буцааж ногдуулах” (reverse charge) аргаар ногдуулж болох боловч зарим орнууд импортын үйлчилгээнд татвар ногдуулахгүйгээр хуульчилсан байдаг. Нэгэнт импортын үйлчилгээнд ногдуулсан татварыг хасалт хийж тооцох боломжтой бол эхнээс нь татвар ногдуулахгүй байж ч болох юм.

НӨАТ нь гүйлгээний татвараас юугаараа давуу вэ?

Өмнө дурдсанаар, Европын ихэнх орнууд гүйлгээний татварыг халж НӨАТ-ыг нэвтрүүлсэн (НВУ-д энэ нь бөөний худалдааны татварыг халсан). Ийнхүү гүйлгээний татвараас НӨАТ-д шилжсэн үндсэн шалтгаан нь бизнесийн үйл ажиллагаанд дарамт учруулахгүйгээр эцсийн хэрэглээнд татвар ногдуулах явдал байв. Гүйлгээний татвар нь бизнесийн үйл ажиллагаанд сөрөг нөлөөтэй байснаас зөвхөн эцсийн хэрэглээнд татвар ногдуулах шинэчлэлүүд газар авчээ. Гүйлгээний татварын сөрөг нөлөөлөл нь хэрэглэгчдэд нэмэлт дарамт учруулахаас гадна  эргээд бизнесийн үйл ажиллагааг үр дүнгүй байдалд хүргэж байв.

Гүйлгээний татварын үед гадны мэргэшсэн нийлүүлэгчтэй байх  нь өөрийн эзэмшлийн дотоодын нийлүүлэгч нэгжтэй байснаас хавьгүй илүү татварын дарамт үүрэхээр байв. Өөрөөр хэлбэл, бие даасан нийлүүлэгчтэй байснаас өөрийн бэлтгэн нийлүүлэгч нэгжтэй  байх нь  бага татвар төлөх ба түүний үйлдвэрлэсэн бараа нь зах зээлд хямд зарагдах боломжтой байв.

 Гүйлгээний татварын энэхүү эрсдэл нь дараахь жишээнээс харагдана.

Гүйлгээний татварын хувь хэмжээг 10 хувь байж гэж үзье. Харилцан хамааралгүй бизнесүүдийн хувьд бэлтгэн нийлүүлэх гүйлгээ тус бүрт 10 хувийн татвар төлнө. Харин харилцан хамааралтай буюу өөрийн бэлтгэн нийлүүлэгч нэгжтэй бизнесийн хувьд нэг нэгжээс нөгөөд нийлүүлэх гүйлгээнд татвар ногдохгүй бөгөөд гүйлгээний татвар нь тухайн байгууллагын зөвхөн эцсийн борлуулалтад нэг удаа ногдоно. Ийнхүү харилцан хамааралгүй бизнесүүдийн хооронд хийгдсэн гүйлгээ бүрт ногдсон татварыг “давхардсан татвар” гэж нэрлэдэг бөгөөд тухайн бараа нь олон дамжлага дамжих тусам илүү татварын  давхардалд өртдөг.

Жишээ нь, үйлдвэрлэлийн шат бүхэнд ижил нэмүү өртөг шингэсэн гэж тооцон,  алт олборлогч олборлосон алтаа 1000-аар  үнэлж алт цэвэршүүлэгчид,  тэд цэвэршүүлсэн алтан дээрээ 1000-ийг нэмж гоёл чимэглэлийн дарханд, дархчуул үйлдвэрлэсэн  бүтээгдэхүүнээ 1000-аар нэмэгдүүлж зах зээлд борлуулж гэж үзэхэд эцсийн бүтээгдэхүүний үнэ нь аливаа татваргүйгээр 3000 байна.

Хэрэв дээрх харилцан хамааралгүй бие даасан үйлдвэрлэлийн эдгээр шат бүхэнд 10 хувийн гүйлгээний татвар ногдуулбал  зөвхөн эцсийн борлуулалтдаа нэг удаа татвар ногдуулах харилцан хамааралтай нэг бизнесээс хавьгүй илүү татвар төлөх болно. Энэ тохиолдолд бие даасан бэлтгэн нийлүүлэгч болон худалдан авагчид хэн хэнд нь ашиггүй, үр дүн бага байна. Хэрэглэгчид илүү үнэ төлнө. Гэвч, гүйлгээний татварын үр дүнд давуу боломжтой болсон өөрийн дотоодын бэлтгэн нийлүүлэгч нэгжтэй бизнес нь гүйлгээний татваргүй, эсхүл НӨАТ бүхий орны үйлдвэрлэгчидтэй өрсөлдөж чадахгүй юм.

Бие даасан нийлүүлэгчтэй болон өөрийн  дотоодын бэлтгэн нийлүүлэгч нэгжтэй бизнесүүдэд ногдох гүйлгээний татварыг авч үзье (үйлдвэрлэлийн шат бүрийн нэмүү өртөг нь 1000,  гүйлгээний татвар 10 хувь) :

 

Бие даасан бэлтгэн нийлүүлэгчтэй байгууллагуудын гүйлгээний татварын давхардал

Дотоодын бэлтгэн нийлүүлэгч нэгж бүхий байгууллагын гүйлгээний татвар
     
Алт борлуулагчаас цэвэршүүлэгчид

 

 

Цэвэршүүлэгчийн төлөх үнэ

1000 нэмүү өртөг

0         байгууллагын менежменттэй

 холбоотой  нэмэлт зардал

100       гүйлгээний татвар

1100

1000 нэмүү өртөг

50       байгууллагын менежменттэй

 холбоотой  нэмэлт зардал

   0        гүйлгээний татвар

1050

Цэвэршүүлэгчээс алт мөнгөний дарханд

 

 

Алт мөнгөний дарханы төлөх үнэ

1100 худалдан авсан өртөг

1000 нэмүү өртөг

0         байгууллагын менежменттэй

 холбоотой  нэмэлт зардал

210       гүйлгээний татвар

2310

1050  дотоод үнэ

1000   нэмүү өртөг

50       байгууллагын менежменттэй

 холбоотой  нэмэлт зардал

   0        гүйлгээний татвар

2100

Алт мөнгөний дархчуулаас хэрэглэгчид

 

 

Хэрэглэгчийн төлөх үнэ

2310 худалдан авсан өртөг

1000 нэмүү өртөг

0         байгууллагын менежменттэй

 холбоотой  нэмэлт зардал

331      гүйлгээний татвар

3641

2100  дотоод үнэ

1000   нэмүү өртөг

50       байгууллагын менежменттэй

 холбоотой  нэмэлт зардал

  315        гүйлгээний татвар

3465

 Хэдийгээр өөрийн дотоодын бэлтгэн нийлүүлэгч нэгжтэй байгууллага  нь үйл ажиллагааны шат бүхэнд илүү нэмэлт зардал гаргаж үр ашиггүй байдалтай ажиллаж байлаа ч бие даасан гадны бэлтгэн нийлүүлэгчтэй байгууллагаас илүү үр дүнд хүрэхээр байна. Бие даасан нийлүүлэгч нь өөрийн бүтээгдэхүүнээ нөгөө дотоодын бэлтгэн нийлүүлэгчтэй байгууллагаас илүү өртөг багатай, сайн чанартай үйлдвэрлэхээр ажиллана гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл, бие даасан нийлүүлэгч нь нөгөө дотоодын нийлүүлэгч нэгжээс зах зээлд илүү уян хатан ажиллаж  илүү олон худалдан авагчдад бүтээгдэхүүнээ нийлүүлж болох бөгөөд   зах зээлд илүү давуу тал олж болох талтай. Татварын тогтолцоо нөлөөлөл багатай байх тусам бэлтгэн нийлүүлэгчид үнэ өртгөө бууруулах талаар тасралтгүй өрсөлдөх болно.

НӨАТ-ын хувьд дотоодын бэлтгэн нийлүүлэгч нэгжтэй байх, бие даасан бэлтгэн нийлүүлэгчтэй байх аль ч тохиолдолд нь бизнесийн зориулалттай аливаа гүйлгээнд татварын давхардал гаргадаггүй. Аливаа борлуулалтад НӨАТ ногдох боловч тусгайлан НӨАТ төлөгчөөр бүртгэгдсэн худалдан авагч нь бэлтгэн нийлүүлэгчид төлсөн татвараа буцаан авах замаар татварын давхардлыг арилгадаг. (үйлдвэрлэлийн шат бүхэнд нэмүү өртөг 1000, НӨАТ-ын хувь хэмжээ 10 хувь гэж үзье)

 

Бие даасан бэлтгэн нийлүүлэгчтэй байгууллагуудын НӨАТ

Дотоодын бэлтгэн нийлүүлэгч нэгж бүхий байгууллагын НӨАТ
     
Алт борлуулагчаас цэвэршүүлэгчид

 

 

Цэвэршүүлэгчийн төлөх үнэ

1000 нэмүү өртөг

0         байгууллагын менежменттэй

 холбоотой  нэмэлт зардал

   0      НӨАТ

1000

1000 нэмүү өртөг

50       байгууллагын менежменттэй

 холбоотой  нэмэлт зардал

   0        НӨАТ

1050

Цэвэршүүлэгчээс алт мөнгөний дарханд

 

 

Алт мөнгөний дарханы төлөх үнэ

1000 худалдан авсан өртөг

1000 нэмүү өртөг

0         байгууллагын менежменттэй

 холбоотой  нэмэлт зардал

   0*        НӨАТ

2000

1050  дотоод үнэ

1000   нэмүү өртөг

50       байгууллагын менежменттэй

 холбоотой  нэмэлт зардал

   0        гүйлгээний татвар

2100

Алт мөнгөний дархчуулаас хэрэглэгчид

 

 

Хэрэглэгчийн төлөх үнэ

2000 худалдан авсан өртөг

1000 нэмүү өртөг

0         байгууллагын менежменттэй

 холбоотой  нэмэлт зардал

300     НӨАТ

3300

2100  дотоод үнэ

1000   нэмүү өртөг

50       байгууллагын менежменттэй

 холбоотой  нэмэлт зардал

  315        гүйлгээний татвар

3465

*-хасалт хийснээр татварын дарамтгүй гэсэн утгатай

Хэрэв татварыг зөвхөн эцсийн хэрэглээнд ногдуулбал хамгийн бага өртөг бүхий бэлтгэн нийлүүлэгчтэй байгууллага нь томоохон нэгдмэл зохион байгуулалт бүхий бизнесийн байгууллагатай шударгаар өрсөлдөх боломжтой. Өрсөлдөөнд ялагдахгүйн тулд өөрийн бэлтгэн нийлүүлэгч бүхий томоохон байгууллагууд нь нэгжүүдийн үйл ажиллагааны үр дүнг эрс сайжруулах эсхүл гадны өртөг багатай бэлтгэн нийлүүлэгчээс бараа үйлчилгээг авахад хүрнэ.  Ийнхүү үйл ажилагааны үр ашиг эцсийн эцэст хэрэглэгчид ногддог. Дээрх жишээнээс үзэхэд хэрэглэгч нь татварын сөрөг нөлөөллөөс үүсэх үйл ажиллагааны үр ашиггүй байдлыг халснаас үүссэн 165 төгрөгийн хэмнэлтийг эдлэх боломжоор хангагдаж байна.

 Монгол улсын хийх сонголтууд

Монгол улсын бодлого боловсруулагчдад дараахь 3 хувилбараас сонгох боломж байна:

  1. Эцсийн хэрэглээнд татвар ногдуулах тогтолцоог хэвээр үлдээх үүднээс НӨАТ-ыг АНУ-д яригдаж байсан Шударга татвар буюу жижиглэнгийн худалдааны татварыг нэвтрүүлэх
  2. Хэрэгжүүлэх явцад гарч буй зарим сөрөг үр дагавруудыг залруулах замаар НӨАТ-ыг хэвээр үлдээх
  3. Өнөөгийн хэрэглэгдэж буй НӨАТ-ыг гүйлгээний татвараар солих

Дээрх 3 хувилбарын эерэг, сөрөг талууд:

 Хувилбар 1. НӨАТ-аас ЖХТ-т шилжих

Онолын хувьд, эцсийн үр дүн нь ижил байх тул НӨАТ-ын тогтолцооноос ЖХТ-ын тогтолцоонд шилжсэнээр Монгол улсад ямар ч давуу тал тохиохгүй юм. Монгол улсад мөрдөгдөж байгаа НӨАТ-ын хуулиар худалдан авалтын бүх татварыг тухай бүр буцаан олгохгүй байгаагаас бизнесийн үйл ажиллагаанд зарим сөрөг үр дагавар илэрч байна. НӨАТ-ын зарим сөрөг талыг залруулан цаашид хэвээр мөрдөх тухай дараагийн хувилбар нь  жижиглэнгийн худалдааны татварт шилжих хувилбартай төстэй юм. Татварын алба болон бизнес эрхлэгчид нь НӨАТ-ын талаар илүү сайн ойлголттой болсон бөгөөд хуулийг хэрэгжүүлэх тогтолцоог ч бүрдүүлж чадсан. Иймд, татварын сөрөг талыг залруулах зорилгоор шинэ татвар нэвтрүүлснээс өнөөгийн мөрдөгдөж байгаа НӨАТ-ын тогтолцооны буцаан олголттой холбоотой асуудлуудыг залруулах замаар асуудалд хандах нь бизнес эрхлэгчдэд илүү таатай байх болно.

 Хувилбар 2. НӨАТ-ыг  сайжруулах

Өмнөх судалгаануудаас үзэхэд Монгол улсад мөрдөгдөж байгаа НӨАТ нь энэ татварын ерөнхий загвараас зарим талаараа ялгаатай байгааг тэмдэглэсэн байна.  Хамгийн гол асуудал нь худалдан авалтын НӨАТ-ыг хасч тооцох асуудал байна. Нэгэнт НӨАТ нь эцсийн хэрэглээнд татвар ногдуулах зорилготой тул, тухайн тайлант хугацааны туршид худалдан авалтад төлсөн НӨАТ нь борлуулалтад ногдсон НӨАТ-аас  давсан тохиолдолд түүнийг тухай бүр нь буцаан олгож байх ёстой. Энэ нь зөвхөн Монгол улсад хэрэглэгдэж байгаа зарчим биш.

НӨАТ-ын илүү төлөлтийг цаг тухайд нь олгохгүй саатуулах нь бизнес эрхлэгчдийн үйл ажиллагааны өртгийг нэмэгдүүлдэг. Татварт төлсөн мөнгөө аливаа эх үүсвэрээр нөхөх шаардлагатай ба татвараа буцаан автлаа хөрөнгө зээлэх шаардлага ч гарч болно.

Өмнөх судалгаанаас үзэхэд буцаан олголтын механизм нь үйл ажиллагааны доголдлоос гадна бодлогын чанартай зарим алдаанаас үүдэлтэй байна. Эдгээр  асуудлыг залруулах нь тийм ч хүндрэлтэй ажил биш бөгөөд Татварын ерөнхий газрын НӨАТ-ын буцаан олголтыг саадгүй болгох үүднээс төсвийн зарцуулалтад зарим өөрчлөлт оруулж,  хуурамч буцаан олголт олгохгүй байлгах нөхцлийг бүрдүүлсэн үйл ажиллагааны болон хяналтын тогтолцоог  хуулинд нэмэлт өөрчлөлт оруулах замаар тусгаж өгөх юм. Харин хуулинд оруулах бүхий л өөрчлөлт нь татварын орлогыг бууруулна. Хэрэв орлогын хэмжээг хэвээр байлгана гэвэл татвар ногдуулах суурийг өргөтгөх буюу хувь хэмжээг нэмэгдүүлэх шаардлага гарна.

 Хувилбар 3. НӨАТ-ыг гүйлгээний татвараар солих

НӨАТ-ыг  гүйлгээний татвараар солих нь олон улсын ажиглагчид, бодлого боловсруулагчдын зүгээс ихээхэн хэмжээний шүүмжлэлд өртөхөд хүргэнэ. Учир нь гүйлгээний татварыг НӨАТ-аар сольсон нь 20 дугаар зуунд шууд бус татварын түүхэнд гарсан хамгийн шилдэг шинэчлэл гэж  ихэнх бодлого боловсруулагчид, ажиглагчид үзсээр байна. Энэ нь уул уурхайгаас гадна Монгол улсын үйлдвэрлэл, үйлчилгээний бусад салбарын өрсөлдөх чадвар болон үйл ажиллагааны үр дүнд шууд сөргөөр нөлөөлнө.

Монгол улсын эдийн засгийн хамгийн гол салбар болох уул уурхайн салбар нь цөөн тооны импортын бэлтгэн нийлүүлэлтээс илүү хамааралтай байдаг ба бусад салбарын нэгэн адил  гүйлгээний татварын давхардлаас ч багагүй хохирол амсах болно. Энэ салбар нь импортын тоног төхөөрмжид төлсөн татвар болон  тээврийн зардалд ногдох татваруудыг мөн л буцаан авч чадахгүйд хүрнэ. Мөн Монгол улс дотор хийсэн бүх төрлийн худалдан авалтад төлсөн татвараа буцаан авч чадахгүйд хүрнэ.

Уул уурхайн салбарт гүйлгээний татвар ногдуулах нь ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөрийн хувь хэмжээг нэмэгдүүлсэнтэй ижил нөлөөтэй. Уул уурхайн салбарын хувьд ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөрийн хувь хэмжээг нэмэгдүүлсэн өөр нэртэй “татвар” гэж л ойлгогдоно.

 Дараагийн алхам

Бодлого боловсруулагчид дээрх 3 хувилбарын аль нэгийг сонгосон тохиолдолд тухайн хувилбарыг хэрэгжүүлэх загвар, төсөл боловсруулах ажлууд хийгдэж эхэлнэ.