Монгол Улсын уул уурхайн татвар ба НӨАТ-ын шинэчлэл – Р.КРЕВЕР

ТАЙЛБАР: http://www.iltod.gov.mn цахим хуудсаар нийтлэгдэж байгаа албажуулаагүй баримт бичиг нь Монгол Улсын Сангийн яамны албан ёсны байр суурийг илэрхийлэхгүй. Мэдээллийг төсвийн ил тод байдлыг хангах, төсвийн талаарх мэдээллийг олон нийтэд шуурхай, ил тод хүргэх арга хэмжээний хүрээнд нийтэлсэн болно.

 Уул уурхайн татварын зорилго

 Бидний “татвар” гэж нэрлээд байгаа “роялти”  буюу ашигт малтмал олборлох, борлуулах эрхийн  төлбөрийг[1] хуульзүйн агуулгаас нь илүүтэйгээр эдийн засгийн утгаар нь тодорхойлох  нь ихээхэн ач холбогдолтой юм.  Товчхондоо, уул уурхайн татвар[2] гэдэг нь тухайн улс орон өөрийн өмч-байгалийн баялаг, ашигт малтмалаа бусдад худалдахад баримтлах үнэлгээ юм.    Баялгийн эзэн (тухайлбал Монгол улс) нь өөрийн баялгаа дундын зуучлагч (олборлогч компани)-д худалдаж, тэр компани цааш нь металлургийн үйлдвэр, боловсруулах үйлдвэрүүд, түүнчлэн эцсийн хэрэглэгч (жишээ нь:  нүүрс) нарт худалддаг.

Төр нь өөрийн газрын хэвлийд байгаа баялгаа бусдад худалдаж төлбөр ногдуулж байгаа нь уул уурхайн компаниудын хувьд ашигт малтмалыг худалдан авч байгаагаас гадна олборлох эрх авч байна гэсэн үг юм.

Ашигт малтмалын үнэлгээ  буюу уул уурхайн татвар нь аж ахуй нэгжийн орлогын албан татвараас харьцангуй өөр агуулгатай юм. Орлогын албан татвар нь бүх бизнесийн салбарын хувьд ижил тэгш үйлчилдгээс татварын дараахь ашиг нь бизнесын төрлөөс үл хамаарч харьцангуй тогтмол байж бизнесийн орчинд сөрөг нөлөөлөл багатай байдаг. Орлогын албан татварын энэхүү саармаг нөлөөллийн дүнд хөрөнгө оруулагчид аль салбарт хөрөнгө оруулахаа зөвхөн зах зээлийн хүчин зүйлд тулгуурлан шийдвэрлэх  ба  зах зээлд тулгуурласан гадаад, дотоодын оновчтой хөрөнгө оруулалт нь тухайн улс орны эдийн засагт илүү таатай боломжуудыг олгодог.

Уул уурхайн татвар болон орлогын албан татвар 2-ыг хүмүүс төдийлөн ялгаж салгаж ойлгодоггүй. Зарим судлаачид үзэхдээ,  уул уурхайн татвар болон орлогын албан татвар нь  бие даасан  тусдаа татварууд болохын хувьд уул уурхайн салбар нь бусад бизнесийн салбараас илүү их татвар төлж байна гэж үздэг. Гэвч  уул уурхайн татвар гэдэг нь уул уурхайн компанийн хувьд цаашид борлуулах бараагаа худалдан авч байгаа зардал юм. Гурилын үйлдвэрүүд тариаланчдаас улаанбуудай худалдан авдаг шиг, олборлогч компаниуд Монголын төрөөс ашигт малтмал худалдан авч байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл, гурилын үйлдвэр улаанбуудай худалдан авдагтай нэгэн адилаар үйлдвэрлэлийнхээ түүхий эдийг худалдан авч байгаа зардал гэж ойлгож болно. Аль  ч  тохиолдолд нь бизнесийн үйл ажиллагаанд шаардлагатай худалдан авалтаа хийж байна.

Уул уурхайн компанийн хувьд тухайн баялгийн эзэн  болон орлогын албан татварыг ногдуулагч  нь зөвхөн төр байна. Уул уурхайн компани нь түүхий эдийн төлбөр болон орлогын албан татвараа зөвхөн Монгол улсын төрд төлж байгаа бол гурилын үйлдвэрийн хувьд улаанбуудайны үнийг  тариаланчдад, орлогын албан татвараа төрд төлж байгаа юм.

Уул уурхайн компани болон бусад салбарт бизнес эрхлэгчдийн татварын дарамтыг харьцуулахын тулд уул уурхайн татварыг тухайн компанийн “материалын зардал” гэдэг агуулгаар тооцож үзвэл илүү бодитой харьцуулалт гарна.

 Уул уурхайн татварын төрлүүд

Улс орнууд байгалийн баялгаа худалдахдаа дараахь 3 төрлийн татварыг ашиглаж байна:

-тоо хэмжээнд суурилсан нөөцийн төлбөр (жин, эзлэхүүний нэгж тутамд),

-борлуулалтад суурилсан нөөцийн төлбөр (ad valorem-тухайн бүтээгдэхүүний зах зээлийн үнэлгээ буюу борлуулалтад тодорхой хувиар),

-resource rent буюу ашиг хуваах (олборлогч компанийн хөрөнгө оруулалтын үр өгөөжийн тодорхой хэмжээнээс давсан хэсгийг нь Засгийн газар хуваан хүртэх),

 Олборлож борлуулсан тоо хэмжээнд суурилсан нөөцийн төлбөр (жишээ нь: олборлож борлуулсан хүдрийн тонн тутамд тодорхой хэмжээгээр ногдуулах төлбөр) нь төрийн өмч болох байгалийн баялгийг бусдад төлбөртэйгээр ашиглуулахад төлбөр ногдуулах хамгийн энгийн арга боловч тухайн баялгийн дэлхийн зах зээлийн үнийн өсөлт бууралтын нөлөөллийг тусгаж чаддаггүй онцлогтой. Бодит байдал дээр бараа бүтээгдэхүүн борлуулж байгаа эзэн нь тухайн барааныхаа зах зээлийн нөхцөл байдалтай уялдуулан үнэ ханшаа уян хатан өөрчилдөг. Жишээ нь: Монголын газар тариалангийн компани тухайн үеийн зах зээлийн үнэ ханшид үндэслэн тодорхой хэмжээний ашигтай ажиллана гэж тооцон улаанбуудайн үр, бордоо худалдан авч тариалалт хийжээ гэж бодъё. Гэтэл ургац хураах үед АНУ, Канад, Австрали улсад ган болсны улмаас ургац алдаж дэлхийн зах зээл дэх улаанбуудайн үнэ огцом өсчээ гэж үзье. Тэгвэл газар тариалангийн компани дэлхийн зах зээлийн үнэтэй уялдуулан улаанбуудайгаа харьцангуй өндөр үнээр борлуулахыг хичээх болно. Үүнтэй адилаар,  уул уурхайн компанийн хувьд дэлхийн зах зээлийн үнэ, уул уурхайн татвар (нөөцийн төлбөр), олборлолтын зардлаа тооцоход  тодорхой хэмжээний ашиг гарна гэж ажиллаж байтал тухайн ашигт малтмалын үнэ дэлхийн зах зээлд огцом өсвөл түүний үндсэн түүхий эдийг нь нийлүүлж байгаа баялгийн эзэн Монгол улсын төр үнээ (нөөцийн төлбөрөө нэмэгдүүлэх) мөн өсгөхийг хичээх болно. Гэвч биет хэмжээнд төлбөр ногдуулдаг тогтолцооны үед газрын хэвлийд байгаа баялгийн үнэ өссөн ч татварын орлого нэмэгдэхгүй.

Бас нэг сул тал нь уул уурхайн салбарт эргээд сөргөөр нөлөөлж болно.  Энэ арга нь олборлогч компанийн олборлолтын зардлыг тооцдоггүй. Нөөцийн төлбөр нь бүтээгдэхүүний өртгийн зөвхөн нэг хэсэг тул хүдрийг газрын хэвлийгээс олборлохтой холбоотой бүх шууд болон шууд бус  зардлыг нэмж байж нийт олборлолтын зардлыг тодорхойлно. Газрын өнгөн хэсэг дэх нөөц жил бүр багасаж олборлолт газрын гүн рүү явагдах бөгөөд олборлолтын зардал улам нэмэгдсээр байдаг.

Газрын гүнд байгаа ашигт малтмалын үнэлгээ нь газрын өнгөн хэсэгт байгаа олборлоход хялбар ашигт малтмалын үнэлгээтэй харьцуулахад хэд дахин хямд байдаг. Энэ хэлбэрийн нөөцийн төлбөр нь олборлолтын нөхцөл, үнэлгээний дээрх зөрүүг тусгаж чаддаггүй бөгөөд зарим уурхайн хувьд ажиллах боломжгүйд  ч хүргэж болно. Жишээ нь: уул уурхайн  компанийн төлөх нөөцийн төлбөр 100, олборлолтын зардал 200, нийт зардал 300 байна гэж тооцон хөрөнгө оруулалт хийжээ гэж үзье. Хэрэв зах зээлд дэх тухайн ашигт малтмалын үнэ 400 байвал тухайн компанийн үйл ажиллагаа, хөрөнгө оруулалтын өгөөж хэвийн байна. Гэвч газрын гадаргад ойр, олборлоход хялбар нөөц нь багасах тусам олборлолт уурхайн гүн рүү орж ашигт малтмалыг олборлох олборлолтын зардал улам өсөх бөгөөд нөөцийн төлбөрийн хэмжээ тогтмол байх тохиолдолд олборлогч компанид эдийн засгийн ач холбогдолгүй болно. Хэрэв олборлолтын зардал 300 болон өсөхөд нөөцийн төлбөрийн хэмжээ 100 хэвээр байвал тухайн олборлогч компани ашиггүй ажиллахад хүрч, хөрөнгө оруулалтын үр өгөөж үгүй болно. Олборлогч компани үйл ажиллагаагаа зогсоох буюу үлдсэн ашигт малтмалыг ашиглахгүй орхиход хүрнэ.

 Ашигт малтмалын борлуулалтын үнэлгээнд суурилсан нөөцийн төлбөр (ad valorem-борлуулалтын үнэлгээнд тодорхой хувиар татвар ногдуулдаг) нь Монгол улсад мөрдөж байгаа хувилбартай ижил бөгөөд зах зээлийн үнийн өөрчлөлтийг тодорхой хэмжээгээр тусгаж чаддаг. Ашигт малтмалын зах зээлийн үнэ өссөнөөс борлуулалтын орлого өсөх бөгөөд улмаар нөөцийн төлбөрийн хэмжээ дагаж өснө. Гэвч өмнө дурдсан биет хэмжээнд ногдуулдаг аргатай нэгэн адилаар газрын хэвлий дэх баялгийн үнэлгээг (олборлолтын өртгийг) тухай бүр тусгаж чаддаггүй. Тухайлбал,  борлуулалтын үнэлгээг дэлхийн зах зээлийн үнэлгээгээр тооцлоо гэхэд газрын доор байрлаж байгаа байгалийн баялгийг олборлож, тээвэрлэж борлуулах зардал харилцан адилгүй байдаг. Харин борлуулалтад ногдуулах нөөцийн төлбөр нь газрын гадаргад ойр олборлоход хялбар ашигт малтмал, газрын гүнд байрлалтай олборлолтын хүнд нөхцөлтэй ордын хувьд ижил хэмжээгээр татвар ногдуулдаг.

Мөн дэд бүтцэд ойр орд,  дахин шинээр хөрөнгө оруулалт хийж дэд бүтэц бий болгосны үндсэн дээр олборлолт, борлуулалт хийх ордуудад ижил хэмжээгээр татвар ногдуулдаг. Ийнхүү борлуулалтын орлогод  ногдуулдаг нөөцийн төлбөр нь биет хэмжээнд ногдуулдаг төлбөртэй нэгэн адилаар борлуулалтын орлого, түүнд ногдох татвар нь тогтмол байж хөрөнгө оруулалтын эцсийн өгөөжийг үл харгалзан тооцогддог тул олборлогч компаниудын үйл ажиллагаанд сөрөг нөлөө үзүүлдэг гэж тооцогддог.

Resource rent буюу ашиг хуваах хувилбар нь олборлолтын зардал, дэлхийн зах зээлийн үнийг үндэслэн тухайн ашигт малтмалын үнэлгээг тодорхойлдог арга юм. Энэ татварын тооцоолол нь тухайн уул уурхайн компанийн оруулсан хөрөнгө оруулалт болон хөрөнгө оруулалтын өгөөжийг Засгийн газрын бонд авсантай адил аливаа эрсдэлгүй, баталгаатай байхаар тогтоосон тооцооллоор эхэлнэ. Нэгэнт Засгийн газрын бондод бус уул уурхайн бизнест хөрөнгө оруулсны хувьд өмнө тооцсон хөрөнгө оруулалтын өгөөжийг тодорхой нэмэлт хувиар   нэмэгдүүлж өгнө. Энэхүү хөрөнгө оруулалтын өгөөжүүдийн нийлбэр нь тухайн уул уурхайн компанийн хөрөнгө оруулалтыг ашигласны төлбөр болон тэдний хүлээж байгаа эрсдлийн үнэлгээ юм. Энэ дүн нь тухайн ашигт малтмалын үнэлгээний түвшинг тодорхойлно.Энэ түвшин хүртэлх ашгийг хөрөнгө оруулалтын өгөөж, эрсдлийн үнэлгээ гэж үзнэ. Харин давсан ашгийг ашигт малтмалын өөрийн үнэлгээнд хамааруулна.  Хэрэв тухайн улс нь resource rent буюу ашиг хуваах хувилбарыг сонгосон бол ашигт малтмалын үнэлгээнд ногдох хэсгийг тухайн олборлогчтой хуваана. Төр нь ашигт малтмалын үнэлгээнд ногдох ашгийн тодорхой хувийг нь авна гэсэн үг.

Энэ хувилбарыг сонгосноор төр нь бусдад ашиглуулж байгаа баялгийнхаа дэлхийн зах зээлийн үнэлгээнээс хамаарч ногдуулах татвар буюу өөрийн хүртэх өгөөжөө нэмэгдүүлэх боломжоор хангагддаг. Борлуулалтын үнэлгээнд ногдуулдаг хувилбараас давуу тал нь газрын хэвлийд байгаа ашигт малтмалыг үнэлгээг үнэлж тооцдог.  Энэхүү онцлогийг тодорхойлох үүднээс жишээ авч үзье.  Талуудын тохиролцсоноор,  хөрөнгө оруулалтын өгөөжийн тогтоосон түвшнээс давсан ашгийн 40 хувийг төр, 60 хувийг нь олборлогч компани авна гэж тооцжээ гэе.  Гэрээгээр тогтоосон хөрөнгө оруулалтын баталгаат өгөөж 10 хувь, нэмэлт өгөөжийн хувь 6 хувь байна гэж үзвэл энэхүү 16 хувиас давсан хэсгийг 2 тал хувааж төрд 40 хувь нь оногдоно гэж ойлгоно.

Хөрөнгө оруулалтын өгөөж болон ашиг нь өртөг, зардлын үндсэн дээр тодорхойлогддогоос ашигт малтмалыг олборлох зардал өсөх тусам ашиг буурна. Олборлогч компанийн ашиг буурах тутам төрийн хүртэх нэмэлт ашиг мөн буурна. Ийнхүү уурхайн гүнээс өндөр өртгөөр олборлодог ашигт малтмал, хялбар олборлож болох ашигт малтмалын үнэлгээний зөрүүг тооцож тэгшитгэдэг байна.

Уул уурхайн татвар судлаачдын үзэж байгаагаар ашиг хуваах хэлбэрийн энэ татвар нь ашигт малтмал олборлогчдод ногдуулж байгаа хамгийн шударга татвар юм. Энэ татвар нь уурхайг олборлолтод бэлтгэх хугацаа, нөөцийн бүрэн ашиглалттай холбоотойгоор олборлогчийн үйл ажиллагаанд сөрөг нөлөө үзүүлдэггүй үнэлгээний тогтолцоо юм.

Энэ татварыг нэвтрүүлсэн орнуудын туршлагаас үзэхэд, эхэн үедээ уул уурхайн бизнес эрхлэгчдийн зүгээс ихээхэн хэмжээний эсэргүүцэлтэй тулгарч байсан ба энэ татварыг нэвтрүүлэхэд улс төрчдийн зүгээс гарах хүчтэй эсэргүүцлийг давах шаардлага гарна. Тооцоолох аргачлал нь ч орлогын татвар болон борлуулалтад ногдох нөөцийн төлбөрийн аргачлалаас харьцангуй өвөрмөц тул энэ татварыг нэвтрүүлэх шатанд хууль хэрэгжүүлэгч байгууллага-татварын албаны хувьд багагүй бэрхшээл тулгарна. Хэдийгээр олон улс орон энэ хэлбэрийн татварыг нэвтрүүлэхээр бэлтгэж байгаа ч бодитойгоор хэрэгжүүлсэн улс орон цөөхөн байгааг тэмдэглэх хэрэгтэй.

Аливаа татвар болoн түүний өөрчлөлтийг санаачлагч байснаас дагалдагч байх нь бусдын туршлагаас суралцахаас эхлээд илүү ач холбогдолтой.

Монгол улс зарим бүтээгдэхүүний үнийн өсөлтийн албан татварыг[3] нэвтрүүлж туршсан нь  дэлхийн зах зээл дээр ашигт малтмалын үнэ огцом өссөнтэй холбогдуулан бий болсон олборлогч компаниудын хэт өндөр ашгаас Монгол улсын төсөвт хүртээх гэсэн оролдлогын бодит жишээ юм.  Ашигт малтмалын үнэ огцом өссөн үед компаниудын хөрөнгө оруулалтын өгөөж, ашиг, нөөцийн төлбөртэй харьцуулахад хэт өндөр болох ба татварын хувь хэмжээ харьцангуй багад тооцогдож түүнийг нэмэгдүүлэх шаардлага гардаг.  Энэ нь resource rent буюу ашиг хуваах зарчимд үндэслэсэн нөөцийн төлбөрийг нэвтрүүлэх зорилготой ижил юм.Тиймээс ч Засгийн газар нь олборлогч компаниудын олж байгаа ашгаас тодорхой хэмжээгээр хүртэхээр дээрх шийдвэрийг гаргажээ. Гэхдээ зарим бүтээгдэхүүний үнийн өсөлтийн татвар  нь ашигт суурилсан хэлбэрээр бус борлуулалтад ногдох нөөцийн төлбөртэй төстэй хэлбэрээр хэрэгжжээ. Хэдийгээр үнийн өсөлтийн гэж нэрлэсэн ч энэ татварыг борлуулалтын үнэ болон суурь үнийн зөрүүнд ногдуулж байсан ба олборлолтын зардал, бодит ашиг зэргийг нарийвчлан тооцоолоогүй юм. Энэ татварыг орлож гарсан өсөн нэмэгдэх хувь хэмжээ бүхий нөөцийн төлбөр нь мөн л борлуулалтын орлогод бага хувь хэмжээгээр ногдуулж байгаа бөгөөд  мөн л ашиг, үйл ажиллагааны зардлыг үл харгалзан ногдуулж байна.

Уул уурхайн  татвар нь хөрөнгө оруулалтад хэрхэн нөлөөлдөг вэ?

Татварын өндөр хувь хэмжээ нь уул уурхайн салбарт орох хөрөнгө оруулалтад сөрөг нөлөө үзүүлж, хөрөнгө оруулалтыг бусад улс орон руу шилжихэд хүргэдэг гэсэн маргаан Монгол улсад төдийгүй уул уурхайн салбар бүхий дэлхийн бүх улс орнуудад гардаг. Татварын өндөр хувь хэмжээг эсэргүүцэгчид нь бага татвартай улс орнууд олон байгааг “түүж” нэрлэдэг ба өндөр хувь хэмжээтэй татварыг дэмжигчид нь хөрөнгө оруулалтын шийдвэрийг  зөвхөн татварын хувь хэмжээнд үндэслэн гаргадаггүй гэж тайлбарладаг. Шинжээчдийн судалгаанаас   үзэхэд төслийн өртөг болон хөрөнгө оруулалтын  өгөөжид үзүүлэх татварын хувь хэмжээний  нөлөөллийг дангаар нь авч үзэх нь учир дутагдалтай юм.  Татварын нөлөөллийг бусад үзүүлэлтүүдээс ялгаж үзэх ч боломжгүй юм.

Жишээ нь: ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөртэй зэрэгцээд үнийн өсөлтийн албан татвар нэвтрүүлснээр Монгол улсын уул уурхайн салбарт оруулах хөрөнгө оруулалт, олборлолт ч буурсан. Гэвч татварын орчны энэ өөрчлөлт нь дэлхийн эдийн засгийн хямралтай давхцсан тул дан ганц татварын нөлөөллийг тодорхойлох аргагүй юм. Энэ нь хөрөнгө оруулалтын бууралт нь зөвхөн татварын өөрчлөлтөөс шалтгаалан эрс буураагүй нь ч  нотлогддог. Түүнчлэн, Монголын уул уурхайн хөрөнгө оруулалтын бууралт нь татварын өөрчлөлт хийгээгүй зарим орны хөрөнгө оруулалтын бууралтаас ч бага байсныг тэмдэглэх ёстой. Мөн дэлхийн эдийн засаг сэргэж эхлэхэд татварын хувь хэмжээ хямралын өмнөх үеийн түвшинд өндөр хэвээр байсан  ч уул уурхайн төсөлд хөрөнгө оруулагчдын тоо дахин нэмэгдэж хямралын өмнөх түвшинд хүрсэн. Бусад улс орнуудад ч ийм байдал ажиглагдсан. Жишээ нь Австрали улс ашигт малтмалын нөөцийн төлбөр дээр resource rent буюу ашиг хуваах хэлбэрийн нөөцийн төлбөрийг нэмж ногдуулахаар зарласны дараа ч уул уурхайн салбарт оруулсан хөрөнгө оруулалт болон хөрөнгө оруулалтын амлалтууд нэмж бүртгэгдсээр байсан. Шинэ татварын тухай зарласаар байтал хөрөнгө оруулалт нэмэгдсээр байгаа нь татварын зардал өндөр байсан ч тухайн төсөл ашигтай ажиллаж хөрөнгө оруулалтаа нөхөх боломжтой байна гэдгийг нотолж байна.

Гэвч уул уурхайн татвар болон нөөцийн төлбөр нь хөрөнгө оруулалтын үнэлгээ хийхэд огт нөлөө үзүүлэхгүй гэж үзэж бас болохгүй. Татвар нь зардлын нэгээхэн хэсэг болох хэдий ч  түүний нөлөөллийг дангаар нь бус тухайн уурхайн онцлогтой холбоотой олборлолтын зардал, дэд бүтцийн түвшин, түүний дотор  тээврийн зардал, ажиллах хүч гэх мэт бусад үзүүлэлтүүдтэй заавал хамтад нь авч үзэх шаардлагатай.

Хөрөнгө оруулалтад нөлөөлөх бас нэгэн үзүүлэлт нь хэдийгээр ашигт малтмалаар баялаг ч авлигад идэгдсэн засгийн газар, улс төрийн тогтворгүй байдалтай орны хувьд тухайн хөрөнгө оруулалтыг эрсдлээс хамгаалахад баталгаа гаргах явдал юм.

 НӨАТ ба уул уурхайн татвар

НӨАТ-ыг тухайн улс орны нутаг дэвсгэрт, зөвхөн эцсийн хэрэглээнд ногдуулдаг бөгөөд энэ талаар НӨАТ-ын тухай тайланд тайлбарласан байгаа.

Зөвхөн эцсийн хэрэглээнд гэдэг нь НӨАТ нь бизнесийн үйл ажиллагаанд аливаа сөрөг нөлөөлөл үзүүлдэггүй бөгөөд энэ татварын нөлөөллөөр бизнесийн байгуулагуудад бүтцийн болон үйл ажиллагааны аливаа өөрчлөлт зохион байгуулалт хийх шаардлагагүй юм.  Энэ нь хөрөнгө оруулагчдын шийдвэрт мөн  нөлөөлөхгүй гэсэн үг.

Тухайн орны нутаг дэвсгэр дэх эцсийн хэрэглээнд ногдуулдгаас экспортод НӨАТ ногдохгүй. Энэ нь татвар давхардахгүй зарчимд нийцдэг бөгөөд Монголоос аливаа татваргүй экспортолсон бараанд импортлогч улс нь татвар ногдуулдаг. Энэ зарчмыг ихэнх улс орон мөрдлөг болгодог бөгөөд энэ зарчмыг мөрддөггүй буюу экспортын бараанд татвар ногдуулдаг орны бараа бүтээгдэхүүн нь олон улсын зах зээлд өрсөлдөх чадваргүй байдаг.

НӨАТ-ын бүтэц, загвар нь бизнес эрхлэгчдийн[4] хувьд тэдний худалдан авалт болон импортод төлсөн НӨАТ-ыг (худалдан авалтын татвар) хасч тооцоолох замаар татвараас бүрэн чөлөөлдөг.  Бизнес эрхлэгчид борлуулалтдаа ногдуулан бусдаас авсан НӨАТ-аас дээр дурдсан худалдан авалтын татвараа хасч тооцно гэсэн үг. Хэрэв худалдан авалт, импортод төлсөн НӨАТ нь борлуулалтад ногдсон татвараасаа илүү гарвал тухайн илүү төлөгдсөн хэсгийг төсвөөс буцаан олгодог.

Үүнээс үзэхэд зөвхөн дотоодын хэрэглээнд ногдуулдаг НӨАТ –аар  уул уурхайн салбараас бараг л татвар төлөгдөхгүй. Уул уурхайн бүтээгдэхүүний ихэнх нь экспортод гардгаас борлуулалтад нь НӨАТ ногдохгүй.  Монгол улсын Засгийн газар нь уул уурхайн бүтээгдэхүүнийг эцсийн бүтээгдэхүүн болгон боловсруулж экспортлох асуудлыг дэмжиж байгаа ба олборлогч, экспортлогч 2-ийн дунд өөр хэдэн нэмэлт шат дамжлага оруулж болно. Гэвч эцсийн бүтээгдэхүүн нь экспортод гарах л бол хэдэн ч бизнес хоорондын гүйлгээ, шат дамжлага дамжсан ч татварын орлогод нөлөөлөхгүй. Тухайн экспортолсон бүтээгдэхүүнд ямар ч НӨАТ шингэхгүй.  Уул уурхайн бүтээгдэхүүнээс зөвхөн Монгол улсын нутаг дэвсгэр боловсруулагдаж эцсийн хэрэглэгчид хүрсэн хэсэгт нь НӨАТ ногдоно.

Ийнхүү НӨАТ нь уул уурхайн салбараас татварын орлого цуглуулдаг механизм биш юм. НӨАТ-ын нийтлэг бүтэц, зохион байгуулалт нь уул уурхайн салбар зэрэг бизнесийн байгууллагад татвар ногдуулах бус харин зөвхөн эцсийн хэрэглээнд татвар ногдуулах зорилготой.

НӨАТ-ын үндсэн бүтэц нь уул уурхайн салбараас татвар авахаар зориулагдаагүй ч түүнийг зарим хэлбэрээр өөрчлөх замаар энэ салбарт татвар ногдуулж болно. Ийм 2 арга байна. Эдгээр аргуудыг нэвтрүүлсэн улс орнууд олон улсын байгууллагуудын зүгээс өрсөлдөх чадварыг бууруулж, эдийн засгаа сүйтгэж байна гэсэн хурц шүүмжлэлд өртдөг.

Европ загварын НӨАТ болон АНУ-ын зарим мужийн хэрэглээний татваруудад,  эцсийн хэрэглээнээс гадна бизнесийн үйл ажиллагаанд татвар ногдуулдаг зарим зүйл заалтууд байдаг. Зарим судлаачдын үзэж байгаагаар, үйлдвэрлийн шатанд хэрэглээний  татвар ногдуулсан ч өндөр үйлдвэрлэлийн бүтээмж, хүчирхэг эдийн засагтай улс орны хувьд тэдний  бараа бүтээгдэхүүн нь өрсөлдөх чадвартай хэвээр байдаг гэж үздэг.

БНХАУ-ын хувьд барааны борлуулалтад НӨАТ, үйлчилгээний борлуулалтад Бизнесийн татвар ногдуулдаг. Эдгээр татварууд нь бизнесийн үйл ажиллагаанд хэрэглээний татвар ногдуулж байгаа хэлбэрүүд бөгөөд БНХАУ-ын ажиллах хүчний хямд өртөг нь эдгээр татварын дарамтыг саармагжуулж байна. Харин уул уурхайд түшиглэсэн эдийн засагтай орны хувьд хөдөлмөрийн хөлс нь бараа бүтээгдэхүүний үнэлгээтэй харьцуулахад хэтэрхий бага тул бизнес эрхэлэгчдэд учрах татварын ачааллыг нөхөх боломжгүй юм.

Уул уурхайн бизнес эрхэлэгчдэд хэрэглээний татвар ногдуулах эхний арга нь тэднийг НӨАТ-ын “тэг” хувиар ногдуулдаг тогтолцоонд хамруулахгүй байх арга юм. НӨАТ-ын ерөнхий зарчмын дагуу экспортод татвар ногдох боловч “тэг” хувиар ногдоно. Борлуулалтад нь нэмж ногдуулах татвар нь “тэг” гэсэн үг. Нэгэнт борлуулалтад нь татвар ногдож (хэдийгээр тэг ч) байгаагаас түүнтэй холбоотой худалдан авалтад төлсөн НӨАТ-ыг хасч тооцно. Иймд энэ ерөнхий зарчмыг өөрчилж экспортод “тэг” хувиар бус ерөнхий хувь хэмжээгээр татвар ногдуулах арга юм.

Экспортод “тэг” хувиар татвар ногдуулах зарчмыг өөрчлөх замаар уул уурхайн салбарт хэрэглээний татвар ногдуулах нь хамгийн энгийн арга юм. Гэвч энэ нь гадаадын худалдан авагчид ногдуулж байгаа мэт харагдах боловч үнэн хэрэг дээрээ олборлогч компани нь л төлнө. Учир нь дэлхийн зах зээлийн үнэ гэдэг нь ямар ч хэрэглээний татвар шингээгүй үнэ байдаг. Ихэнх улс орнууд экспортын бараанд хэрэглээний татвар-НӨАТ ногдуулдаггүй.

Монгол улсаас экспортлох уул уурхайн бүтээгдэхүүнд НӨАТ ногдууллаа гэхэд олборлогч компанийн борлуулалтын үнэ буурч, дэлхийн зах зээлийн үнээс НӨАТ-ыг хассантай тэнцүү болно гэсэн үг.

Өөрөөр хэлбэл НӨАТ нь олборлогчийн хувьд нэмэлт зардал болох ба энэ зардал нь худалдан авагчид огт нөлөөлөхгүй юм. Экспортод гарч буй уул уурхайн бүтээгдэхүүнд НӨАТ ногдуулна гэдэг нь ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөрийг нэмэгдүүлсэнтэй яг ижил юм. Үр дүнд нь олборлогч компанийн  зардал нь нөөцийн төлбөрөөс гадна НӨАТ -ийн хэмжээгээр өснө гэсэн үг. Хэрэв уул уурхайн бүтээгдэхүүний дэлхийн зах зээлийн үнэ нь түүнийг олборлох, тээвэрлэх зардлаас хавьгүй илүүгээр өсвөл олборлогчид нь энэхүү татварын нэмэлт дарамтыг тэвчиж болох юм.

Харин нөөцийн төлбөрөөс гадна НӨАТ-ын нэмэлт дарамт үүсвэл өнөөгийн ажиллаж байгаа олборлогчид ашигт малтмалын нөөцөө бүрэн ашиглахгүй орхиход хүрч болох юм. Нэмэлт татварын дарамт нь олборлогч компанийн зардлыг нэмэгдүүлж ашгийн түвшинг хэт бага түвшинд аваачих буюу ашиггүй ажиллахад хүргэвэл тэд хэт өндөр өртөгтэй хүдрийг олборлохоо зогсооно.

Хоёр дахь арга буюу Уул уурхайн компаниудад хэрэглээний татвар ногдуулах бас нэгэн арга нь худалдан авалтад төлсөн татварыг нь хасч тооцохгүй байх эсхүл илүү төлөлтийг нь буцаан олгохгүй байх арга юм.

Буцаан олголт олгохгүй байх нь эдийн засгийн агуулгаараа худалдан авалтын хасалтыг хүлээн зөвшөөрөхгүй байгаатай адил юм. Монгол улсын НӨАТ-ын хэрэгжилтэд хийсэн судалгаанаас үзэхэд буцаан олголтыг хугацаанд нь олгодоггүй асуудлаар ихээхэн шүүмжлүүлж байсан бөгөөд зарим төрлийн тоног төхөөрөмжийн импортыг татвараас чөлөөлж байсан нь[5] буцаан олголт олгохгүй байх бас нэгэн оролдлого байжээ.

НӨАТ-ыг бизнес эрхлэгчид бус харин эцсийн хэрэглэгчид төлдөг тул НӨАТ-ын буцаан олголт гэдэг нь төсвийн зарлагын нэгээхэн хэсэг байх нь зайлшгүй. Харин төсвийн хэрэгцээнд тулгуурлан буцаан олголтыг багасгах арга хэмжээ авна гэдэг нь зарчмын хувьд гажиг шийдэл юм. Хэрэв Засгийн газар нь уул уурхайн бизнес эрхлэгчдэд ямарваа нэгэн хэмжээгээр НӨАТ ногдуулах буюу  буцаан олголтыг нь санаатайгаар саатуулна гэвэл   тухайн салбарын татварын ачаалал л нэмэгдэнэ.

Экспортыг НӨАТ-ын “тэг” хувьд хамруулахгүй байх, худалдан авалтын хасалт хийхгүй байх, буцаан олголт олгохгүй байх нь тухайн салбарын хувьд ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөрийг л нэмэгдүүлсэнтэй ижил нөлөө үзүүлнэ.

Хэрэв уул уурхайн салбарт татвар ногдуулахаар тооцож  НӨАТ-ын тусгайлсан аргачлал бий болговол нийт НӨАТ-ын хуулийн хэрэгжилт, татвар хураалтад элдэв хүндрэлүүд гарах болно. Энэ нь Татварын ерөнхий газарт ч багагүй хүндрэл учруулна. Худалдан авалтын хасалт хийхгүй байх замаар уул уурхайн салбарт НӨАТ ногдуулах нь нэлээд хэцүү ажил байх болно. Уул уурхайн салбар мөн энэ хүндрэлээс гарах арга зам хайж эхлэх ба тухайн худалдан авалт нь уул уурхайн үйл ажиллагаатай холбоотой юу эсхүл бусад үйл ажиллагаатай нь холбоотой юу гэдгийг нарийвчлан тогтоох хэрэг гарах ба аль алинд нь холбоотой бол хуваарилж тооцоолох шаардлага гарна.

Дүгнэлт: Монгол улсын Засгийн газар нь НӨАТ-ын тогтолцоог шинэчлэх, НӨАТ-ыг бусад шууд бус татвараар солих, уул уурхайн татварын тогтолцоог шинэчлэх гэсэн 3 өөр асуудлыг судалж байна. Эдгээр асуудлууд нь хоорондоо харилцан уялдаагүй асуудлууд учир тус тусад нь авч үзэх хэрэгтэй. Уул уурхайн салбарын татварыг нэмэгдүүлэх зорилгоор НӨАТ-ыг өөрчлөх, эсхүл өөр гүйлгээний татвараар сольж болно. Гэвч энэ нь ямар ч тохиолдолд үр дүнд хүрэхгүй. Нэгд: энэ нь уул уурхайн татварыг нэмэгдүүлэх механизм болж чадахгүй, хоёрт: салбар бүрт өөр өөр хэлбэрээр татвар ногдуулбал шууд бус татварын тогтолцоог сулруулна, гуравт: нэг төрлийн татварыг компани бүрт өөр өөрөөр буюу нэг компанийн үйл ажиллагаанд ч өөр өөрөөр ногдуулбал татварын албаны ачаалал их нэмэгдэнэ. Иймээс НӨАТ-ын тогтолцоог шинэчлэх, бусад шууд бус татвараар орлуулах асуудлыг уул уурхайн татварын тогтолцоог шинэчлэх асуудлаас тусад нь авч үзвэл зохино. Харин уул уурхан татварын хувьд дараахь асуудлыг судалж үзэх ёстой:

  • өнөөгийн мөрдөж байгаа хуульд заасан ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөр ногдуулах суурь[6], хувь хэмжээ  хир тохиромжтой байгаа эсэх
  • Монгол улсын Засгийн газар нь олборлогч компаниудын олборлож байгаа ашигт малтмалын үнийн өсөлтөөс үүсэх нэмэлт ашгаас хүртэх эрмэлзэлтэй байгаа эсэх


[1]   Монгол улсын хувьд “Ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөр”

[2]   Монгол улсын хувьд “Ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөр”

[3] Англи эх дээрээ гэнэтийн ашгийн татвар гэж нэрлэжээ

[4] НӨАТ төлөгчөөр бүртгэгдсэн бизнес эрхэлэгчид

[5] Энэ дүгнэлтийг нарийвчлан үзэх хэрэгтэй. Зарчмын хувьд ийм дүгнэлт байх боломжгүй гэж дотоодын зөвлөх үзэж байна.

[6] Татвар ногдох зүйл буюу татвар ногдуулах хүрээ гэж ойлгогдож байна.