Борлуулалтын татвар ба НӨАТ-ын харьцуулсан судалгаа

ТАЙЛБАР: http://www.iltod.gov.mn цахим хуудсаар нийтлэгдэж байгаа албажуулаагүй баримт бичиг нь Монгол Улсын Сангийн яамны албан ёсны байр суурийг илэрхийлэхгүй. Мэдээллийг төсвийн ил тод байдлыг хангах, төсвийн талаарх мэдээллийг олон нийтэд шуурхай, ил тод хүргэх арга хэмжээний хүрээнд нийтэлсэн болно.

Оршил

Нэг.   Шууд бус татварын тогтолцоо

Хоёр. Шууд бус татварын хувилбарууд

2.1.Борлуулалтын татвар (gross reciept tax)

2.2. Худалдааны татвар буюу (sales tax).

2.3. Жижиглэнгийн худалдааны татвар буюу (retail sales tax).

2.4. Гүйлгээний татвар буюу (turnover tax).

2.5. Онцгой татвар буюу (excise tax).

2.6. НӨАТ (value added tax)

Гурав. Борлуулалтын татвар ба НӨАТ

3.1. Орлого цуглуулах чадвар

3.1.1. Татварын бааз суурь.

3.1.2.Татвар төлөгчдийн тоон

3.1.3. Хувь хэмжээ

3.1.4. Орлого цуглуулах чадвар, түүнийг хэмжих үзүүлэлтүүд

3.2. Татвар ногдуулах хураах зардал

3.3. Татварын тогтолцоонд нөлөөлөх нөлөөлөл

3.4. Эдийн засагт үзүүлэх нөлөөлөл

3.5. Гадаад улс орнуудын жишиг

Дөрөв. Дүгнэлт

 

Хавсралт:  БОРЛУУЛАЛТЫН ТАТВАР БА НӨАТ-ЫН ХАРЬЦУУЛСАН СУДАЛГАА

 

 

 

БОРЛУУЛАЛТЫН ТАТВАР БА НӨАТ-ЫН ХАРЬЦУУЛСАН СУДАЛГАА

Оршил

Дэлхийн улс орнуудын нийтлэг чиг хандлагаас үзэхэд шууд бус  татварын тогтолцоонд НӨАТ илт давуу байр суурь эзэлж байна. Монгол улс 1998 оны 7 сараас НӨАТ-ыг нэвтрүүлж мөрдөж байгаа боловч сүүлийн жилүүдэд тохиосон уул уурхайн салбарын тэлэлт, экспортын барааны өсөлттэй холбогдуулан  нэмэгдэж байгаа НӨАТ-ын буцаан олголттой холбоотойгоор энэ хуулийг хүчингүй болгох санал гаргаж байгаа улстөрчид, бодлого тодорхойлогчид нэмэгдсээр байна. Энэ нь чиг хандлага нь улмаар НӨАТ-ыг  буцаан олголт  олгодоггүй шууд бус татварын бусад хувилбараар орлуулах санаачилгад хүргэж болзошгүй байна.

Иймд энэхүү судалгаагаар шууд бус татварын хамгийн нийтлэг хувилбар болох борлуулалтын татварыг[1] өнөөгийн хүчин төгөлдөр мөрдөгдөж байгаа НӨАТ-тай харьцуулан тайлбарлахыг зорив.

Харьцуулалтыг татварын үр дүнг тодорхойлоход нийтлэг ашиглагддаг орлого цуглуулах чадвар (татварын суурь, хөнгөлөлт чөлөөлөлт, татвар төлөгч, татварын хувь хэмжээ), татвар ногдуулах хураах зардал, дэлхий нийтийн чиг хандлага,  эдийн засагт үзүүлэх нөлөөлөл зэрэг үндсэн үзүүлэлтүүдэд тулгуурлан холбогдох статистик тоо баримтыг ашиглан хийв.

Нэг. Шууд бус татварын тогтолцоо

Шууд бус татвар гэж үнийн нэмэгдлийн хэлбэрээр илэрхийлэгдэж, хэрэглэгчдийг бараа, ажил, үйлчилгээг худалдан авахад нь ногдуулж, борлуулагчаар дамжин хэрэглэгчдийн өмнөөс төсөвт төлөгддөг татварын тогтолцоо юм. Өөрөөр хэлбэл татвар төлөгч, татварыг төсөвт төвлөрүүлэгч субъектүүд тусдаа гэсэн үг.

Шууд бус татварын гол  төлөөлөл нь хэрэглээний татварууд юм. Хэрэглээний татварууд нь хэрэглээнд ногдоно.  Хэрэглээ хэдийчинээ өндөр байна, төдийчинээ их хэрэглээний татвар төлнө. Монгол улсын хувьд НӨАТ болон онцгой албан татвар, автобензин дизелийн түлшний албан татвар нь шууд бус татвар-хэрэглээний татварын  гол төлөөлөл юм.

Хувийн болон бизнесийн хэрэглээ нь улс орны хувьд харьцангуй тогтмол,  жигд байдгаас энэ төрлийн татвар нь төсвийн орлогын тогтмол, байнгын  эх үүсвэр болж өгдөг.

Дэлхийн бусад улс орнуудад борлуулалтын татвар, худалдааны татвар, жижиглэнгийн худалдааны татвар, гүйлгээний татвар, НӨАТ, онцгой татвар гэх зэргээр олон төрлийн нэр, зорилт бүхий хэрэглээний татварууд үйлчилж байгаа ч сүүлийн жилүүдэд НӨАТ илт давамгайлж байна.

Хоёр. Шууд бус татварын хувилбарууд

2.1. Шууд бус татварын хамгийн анхны хувилбар нь борлуулалтын татвар (gross reciept tax) юм. XIV зууны үед Европод дэлгэрч, улмаар 1930-аад оноос АНУ-ын муж улсуудад нэлээд түгээмэл ашиглагдаж байжээ. Өнөөгийн байдлаар ӨАБНУ-д НӨАТ төлөгчөөр бүртгэгдээгүй зарим жижиг худалдаа үйлчилгээний цэгүүдэд, Филиппин улсад НӨАТ-аас чөлөөлөгдсөн даатгал, банк санхүүгийн байгууллага, тээвэр, аялал жуулчлал зэрэг зарим үйлчилгээний салбарт, АНУ-ын Делавар, Кентакки, Техас, Вашингтон, Нью-Мексико зэрэг  мужуудад тодорхой төрлийн бараа үйлчилгээнд энэ татварыг ногдуулж байна.

Нийт бараа, ажил үйлчилгээний борлуулалтын дүнг татварын хувь хэмжээгээр үржүүлж төлөх татвараа тодорхойлдог энгийн аргачлалтай татвар. Энэ татварыг нь бага хувь хэмжээгээр ногдуулж, хямд зардлаар  төсөвт орлого төвлөрүүлэх боломжтой гэж үздэг. Гэвч үйлдвэрлэл, худалдааны шат дамжлага бүрт татварын давхардал үүсгэдэг, ногдуулалт нь хяналт тавихад хүндрэлтэй, татвараас зайлсхийх боломж өндөртэй, өндөр хувь хэмжээгээр татвар ногдуулах боломжгүй, бараа үйлчилгээний шилжилтийн шат дамжлагын дагуу картел үүсгэдэг, ашигт ажиллагааны түвшингээс хамаарч татвар төлөгчдөд тэгш бус дарамт учруулдаг, гадаад худалдааны нийтлэг зарчимд нийцдэггүй гэх мэт  сөрөг талтай гэж үздэг.

2.2. Худалдааны татвар буюу (sales tax). Энэ татвар нь НӨАТ-ын тогтолцоотой ойролцоо бөгөөд зөвхөн татвар ногдуулах үйлдвэрлэл үйлчилгээний түвшингээр ялгагддаг. Үйлдвэрлэлийн худалдааны татвар, бөөний худалдааны татвар, импортын худалдааны татвар гэх зэрэг олон хувилбартай. Монгол улс 2003 оноос 1998 оны хүртэл худалдааны татвартай байсан бөгөөд үйлдвэрлэл, импорт, бөөний худалдааны түвшинд хэрэгжүүлж байсан.

2.3. Жижиглэнгийн худалдааны татвар буюу (retail sales tax). Энэ татварыг зөвхөн эцсийн хэрэглээнд ногдуулдаг бөгөөд бизнесийн хэрэглээнд ногдуулдаггүй. Бараа, ажил үйлчилгээ борлуулагч нь  худалдан авагчаа эцсийн хэрэглэгч болон бизнесийн зорилгоор худалдан авч байгаа үйлчлүүлэгч гэж ялгавартай хандах шаардлагатай байдаг. Буцаан олголт хийдэггүй давуу талтай гэж тооцогддог боловч татвараас зугтах боломж илүү өндөр байдаг. Канадын Онтарио, Манитоба муж, АНУ-ын Аризона, Индиана мужуудад ногдуулж байна.

2.4. Гүйлгээний татвар буюу (turnover tax). Зарим тохиолдолд cash flow tax гэж бас нэрлэдэг. Аливаа гүйлгээнд татвар ногдоно гэсэн үг. Энэ нь заавал бараа ажил үйлчилгээний борлуулалт байх албагүй бөгөөд мөнгө, хөрөнгө шилжих болгонд татвар ногдоно гэж үздэг. Онолын хувьд хамгийн ойрын хувилбар нь борлуулалтын татвар юм.

2.5. Онцгой татвар буюу (excise tax). Зарим бараа үйлчилгээний үнийг нэмэгдүүлэх замаар хэрэглээг хязгаарлах, төсөвт илүү орлого төвлөрүүлэх зорилгоор нэвтрүүлдэг. Монгол улс нефтийн бүтээгдэхүүн, согтууруулах ундаа, тамхи, төлбөрт таавар бооцоот тоглоомын үйл ажиллагаа, суудлын автомашинд онцгой албан татвар ногдуулдаг. Бусад орнуудад эмийн болон гоо сайхны бүтээгдэхүүн, хийжүүлсэн ундаа, үнэт эдлэл, казинод мөн ногдуулдаг.  Энэ нь шууд бус татварын хамгийн бага суурьтай түгээмэл хувилбар юм.

2.6. НӨАТ (value added tax) буюу зарим улс оронд хэрэглээний татвар (consumption tax), бараа үйлчилгээний татвар буюу (goods and service tax) гэж нэрлэдэг. Өнөөгийн манай улсад хэрэглэж байгаа татвар бөгөөд борлуулалтад ногдсон НӨАТ-аас худалдан авалтдаа төлсөн НӨАТ-ыг хасч тооцдог тогтолцоо юм. НӨАТ-ын гол онцлог нь татварын дарамтыг хэрэглэгчид үүрэх бөгөөд үйлдвэрлэгчдийн төлсөн татварыг хасалт хийж буцаан олгодог онцлогтой.

Гурав. Борлуулалтын татвар ба НӨАТ

Шууд бус, хэрэглээний татварын хамгийн гол 2 төлөөлөл нь борлуулалтын татвар ба НӨАТ юм. НӨАТ-ын хувьд Монгол улсад нэвтрүүлснээс хойш 13 жил өнгөрч байгаа тул энэхүү татвартай холбоотой бүхий л тоо баримтад үндэслэн үнэлэлт дүгнэлт хийхэд хангалттай байна.

Нөгөө талаар өнөөгийн статистик тоо баримтыг ашиглан борлуулалтын татварын тухай төсөөллийг тооцоолж НӨАТ-тай харьцуулах замаар дүгнэлт гаргах боломжтой.

3.1. Орлого цуглуулах чадвар

Татварын орлого цуглуулах чадвар гэдэг нь тухайн татварыг нэвтрүүлснээр улс орон нутгийн төсөвт нэмж төвлөрөх  татварын орлогын хэмжээг тодорхойлох хэмжигдхүүн юм.  Татварын орлого цуглуулах чадвар нь юуны өмнө татварын бааз суурь (татвар ногдох зүйл, хөнгөлөлт чөлөөлөлт), татвар төлөгчдийн тоо болон татварын хувь хэмжээнээс шууд хамаарна.

3.1.1. Татварын бааз суурь. Зарчмын хувьд борлуулалтын татварыг өргөн суурьтай гэж үздэг ч өнөөгийн байдлаар бүх борлуулалтдаа татвар ногдуулдаг улс орон байхгүй. Борлуулалтын татвартай цөөн тооны улс орон, муж улсууд тодорхой нэрийн бараа ажил үйлчилгээнд ногдуулж байгаа. Харин НӨАТ нь цөөн тооны бараа ажил үйлчилгээг чөлөөлж бусдыг нь татварт хамруулдаг.

Өнөөгийн НӨАТ-ын хуульд заасан хөнгөлөлт чөлөөлөлт болон татварын бааз суурийг багасгаж байгаа бараа ажил үйлчилгээнүүд нь бүгд зайлшгүй учир шалтгаантай бөгөөд борлуулалтын татвар нэвтрүүлнэ гэсэн ч зайлшгүй чөлөөлөгдөх шаардлага гарна. Тухайлбал:

Жижиг бизнес эрхлэгчид, хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгч малчид, тариаланчдад НӨАТ ногдуулснаар татварын орлого төдийлөн өсөхгүй бөгөөд татвар төлөгчид болон татварын албаны үйл ажиллагаанд ихээхэн зардал чирэгдэл учруулдаг. Иймд ихэнх орнуудад борлуулалтын орлогын босго тогтоож түүнээс доош орлоготой татвар төлөгчдийг татвараас чөлөөлдөг. НӨАТ төлөгчдийн тоо олширсноор НӨАТ-ын хасалт, илүү төлөлт, буцаан олголт нэмэгдэх ба төсөвт төвлөрөх орлого төдийлөн нэмэгддэггүй.

Ихэвчлэн Засгийн газраас үзүүлдэг  нийгмийн халамжийн зориулалттай эрүүл мэнд, боловсрол, нийтийн тээврийн үйлчилгээ, мөн шашны үйлчилгээ, төрийн байгууллагын үйлчилгээ, орон сууц түрээслэх үйлчилгээ, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн хэрэглээнд зориулсан тусгай зориулалтын хэрэгсэл, жижиг дунд үйлдвэрийн тоног төхөөрөмж, батлан хамгаалахад зориулсан тоног төхөөрөмжийн импорт гэх мэт бараа ажил үйлчилгээнд татвар ногдуулах нь зохимжгүй байдаг. Төрөөс үзүүлэх үйлчилгээнд НӨАТ ногдуулах нь нийгмийн бодлогод үл нийцэх ба татварын нэмэлт дарамт бий болгож төсвийн зардлыг л нэмэгдүүлнэ.

Банк, даатгал, үнэт цаас, санхүүгийн салбарын үйлчилгээний НӨАТ ногдох борлуулалтын хэмжээг тодорхойлоход гарах хүндрэлээс шалтгаалан НӨАТ-аас чөлөөлдөг.

Иргэний агаарын тээврийн онгоц, түүний сэлбэг хэрэгсэл, аялал жуулчлал, буцалтгүй болон хүмүүнлэгийн тусламжийн барааг Олон улсын гэрээ конвенц, нийтлэг жишигт үндэслэн татвараас чөлөөлөх ба дипломат төлөөлөгчийн газрууд, экспортын бараа ажил үйлчилгээ, гадаад оронд үзүүлсэн үйлчилгээнд 0 хувиар татвар ногдуулах нь түгээмэл байна.

Иймд татварын бааз суурийн хувьд энэ хоёр татварыг ижил төсөөтэй гэж дүгнэж болно.

Нөгөө талаар НӨАТ-аас чөлөөлөгдөж байгаа этгээд нь эцсийн хэрэглэгч гэж тооцогддог. Жишээ нь банкны үйлчилгээ НӨАТ-аас чөлөөлөгддөг. Энэ нь банк өөрийн үйлчилгээний орлогодоо НӨАТ ногдуулахгүй гэсэн утгатай боловч нөгөө талаас хэрэглэгчийн хувьд бүхий л худалдан авалтдаа (дулаан цахилгаан, холбоо, интернэт, офисийн түрээс, тоног төхөөрөмж, програм хангамж г.м) НӨАТ төлдөг.  Иймд татвараас чөлөөлөгдөж байгаа хувь хүмүүс, хуулийн этгээдүүд,  жижиг бизнес эрхлэгчид нь хэрэглэгчийн хувьд НӨАТ-ийн бааз суурийг багасгадаггүй онцлогтой.

3.1.2.Татвар төлөгчдийн тооны хувьд ч мөн адил. 2010 оны жилийн эцсийн байдлаар татварын албанд 83347 хуулийн этгээд, салбар, нэгжүүд татвар төлөгчөөр бүртгэгдсэн байна. Түүнээс төсөвт байгууллага, шашны байгууллага, салбар, давхар нэгж, төлөөлөгчийн газрууд, олон нийтийн болон төрийн бус байгууллагуудыг хасч тооцвол 62232 татвар төлөгч НӨАТ төлөгчөөр бүртгүүлж болохоор байна.

Хүснэгт -1. НӨАТ төлөгчдийн тоо

Тайлант он Бүртгэлтэй хуулийн этгээд, салбар, төлөөний газар Үүнээс Нийт аж ахуйн нэгжид эзлэх хувь ААНОАТ-ын тайлан гаргасан татвар төлөгчид эзлэх хувь
Аж ахуйн нэгж ААНОАТ тайлан тушаасан НӨАТ төлөгч
1 2 3 4 5 6
2005 45991 30401 27746 5573 18.33 20.09
2006 52323 34500 30579 6138 17.79 20.07
2007 58794 40909 34875 7636 18.67 21.90
2008 67245 48592 42943 9793 20.15 22.80
2009 74633 52846 46381 11820 22.37 25.48
2010 83347 62232 55535 14358 23.07 25.85

Эх үүсвэр. ТЕГ-ын статистик мэдээ 2011 он

Гэтэл 2010 оны жилийн эцэст 14358  НӨАТ төлөгч бүртгэлтэй байгаа нь бүртгэгдвэл зохих хуулийн этгээдийн 23.07 хувь, ААНОАТ-ын тайлан тушаасан аж ахуйн нэгжүүдийн 25,9 хувь нь НӨАТ төлөгч байна. Үлдсэн аж ахуйн нэгжүүд нь үйл ажиллагаа явуулдаггүй, 10 саяас доош борлуулалттай эсхүл НӨАТ-аас чөлөөлөгдөх үйл ажиллагаа явуулдаг байна.

НӨАТ-ын тайлангийн нэгтгэлд тусгагдсан нийт борлуулалтын  орлогын хэмжээ нь 2005 онд ААНОАТ-ын борлуулалтын орлогын хэмжээний 75 хувийг эзэлж байсан бол 2009 онд 82,6 хувийг эзэлж байна. Үүнээс үзэхэд цөөн тооны НӨАТ төлөгчөөр дамжуулан нийт борлуулалтын  82 хувийг НӨАТ-т хамруулж байна гэж дүгнэж болно. (мян.төг)

Хүснэгт -2   ААНОАТ болон НӨАТ ногдох борлуулалтын харьцуулсан дүн

Он ААНОАТ-ын тайлан дахь нийт борлуулалт (a) НӨАТ-ын тайлан дахь нийт борлуулалт (b) Хувь
2/3 өсөлт
1 2 3 4 5
2005 4,150,359,022.0 3,108,576,008.70 74.90 -
2006 3,995,000,628.0 4,395,468,286.80 110.02 35.13
2007 7,843,051,252.0 6,645,036,131.00 84.73 (25.30)
2008 10,657,371,705.0 9,301,004,174.60 87.27 2.55
2009 10,724,938,442.0 10,119,734,229.20 94.36 7.08
2010 16,133,247,802.7 13,327,522,185.00 82.61 (11.75)

Эх үүсвэр: ТЕГ-ын статистик мэдээ 2011 он

Татварын албад улирал бүр орлогын тайлангаар 10 саяас дээш орлоготой татвар төлөгчдийн судалгаа гаргаж НӨАТ төлөгчөөр бүртгэх ажлыг явуулдгаас бүртгэгдэхгүй хоцрох асуудал бараг гарахааргүй байна. Ялангуяа борлуулалтын орлого, үйл ажиллагааны чиглэлээ үнэн зөв тодорхойлсон л бол НӨАТ төлөгчөөр бүртгэгдэнэ.

НӨАТ-ын хувьд сайн дураар бүртгүүлэх боломж байдаг бөгөөд энэ нь НӨАТ-ын хасалт хийх эрх нээлгэх, буцаан олголт авахад ач холбогдолтой байна. Бүлгээр бүртгэгдэх боломж байгаа ч одоогоор хяналтын механизм нь төдийлөн бүрдэж чадаагүй байна.

Харин борлуулалтын татварын хувьд бүх бараа ажил үйлчилгээний борлуулалтыг энэ татварт хамруулах онолын ойлголт байж болох боловч энэ нь боломжгүй бөгөөд нөгөө талаар үр ашиггүй юм. Жишээ дурдахад орлогыг нь тухай бүр тодорхойлох боломжгүй ажил үйлчилгээ эрхлэгч (патент болон жишгээр татвар төлөгч) 28000 иргэнийг энэ татварт хамруулна гэвэл ихээхэн хүндрэлтэй бөгөөд боломжгүй юм. Бүх бараа ажил үйлчилгээний борлуулалтыг энэ татварт хамруулна гэвэл өнөөгийн НӨАТ төлөгчийн тооноос  6-7 дахин ихсэх магадлалтай юм. Энэ нь  татвар ногдуулалт хураалтын зардлыг нэмэгдүүлэхээс гадна буцаан олголтыг ч улам нэмэгдүүлнэ.

3.1.3. Хувь хэмжээ. Борлуулалтын татварын хувь хэмжээ ихэвчлэн бага байдаг. Энэ нь үнийн хөөрөгдөл гаргахгүй байх, хэрэглэгч, үйлдвэрлэгчдэд дарамт учруулахгүй байх гэсэн агуулгатай. Гэвч НӨАТ-ыг 10 хувиас доогуур ногдуулах нь ховор. Скандинавын орнууд 25 хувь, Европын бусад орнууд 17-20 хувь, Азид дунджаар 10 хувь, Латин Америкийн орнууд 15-18 хувиар ногдуулж байна.

НӨАТ нь борлуулалт, худалдан авалтын НӨАТ-ын зөрүүгээр тооцогддог. Түүний борлуулалтад  ногдох бодит татварын хувь хэмжээг тооцохын тулд 2010 онд төсөвт төвлөрсөн НӨАТ-ын орлогыг нийт импорт болон дотоодын борлуулалтын нийлбэрт харьцуулахад (аливаа хөнгөлөлт чөлөөлөлтгүйгээр) 2,56 гэсэн дүн гарч байна. Энэ нь 2,56 хувиар борлуулалтын татвар ногдуулбал нийт борлуулалт, импортоос Монгол улсын өнөөгийн 10 хувийн НӨАТ-тай ижил хэмжээний буюу 577 тэрбумын орлого төвлөрнө гэсэн үг. Энд борлуулалтын татварын давхардлыг тооцоогүй болно.

Бараа материал, түүхий эд нь үйлдвэрлэл, худалдааны үе шат  дамжих бүрт борлуулалтын татвар ногддогоос “татварын давхардал” үүсдэг. Бараа материал нь үйлдвэрлэлийн болон борлуулалтын хэд хэдэн шат дамжлагыг дамжиж хэрэглэгчид хүрдэг гэвэл энэ үе шат болгонд үнэнд шингэсэн борлуулалтын албан татвар ногдоно. Үүнийг “татварын давхардал” гэж нэрлэдэг.  Өөрөөр хэлбэл татвар ногдож, шингэсэн үнэн дээр дахин татвар ногдоно гэсэн үг. Энэ давхардал нь шат дамжлага ихсэх тусам нэмэгдэнэ.

Хүснэгт 3. Татварын давхардлын харьцуулсан жишээ

Бараа ажил үйлчилгээний шат дамжлага Барааны өртөг Нэмүү өртөг Борлуулах үнэ Борлуулалтын татвар-1 хувь
1 Махны худалдаа: 4 шат 

-Малчин

-Махны үйлдвэр

-Бөөний худалдаа

-Жижиглэнгийн худалдаа

БҮГД:

 

0

1010

2030,10

3060,40

 

1000

1000

1000

1000

4000

 

1000

2010

3030,10

4060,40

 

10

20,10

30,30

40,60

101,01

бодит татварын хувь 101/4000= 2.53 хувь
2 Автомашин засвар: 2 шат 

-Сэлбэгийн үйлдвэр

-Засварын газар

БҮГД:

 

0

1010

 

1000

1000

2000

 

1000

2010

 

10

20,10

30,10

бодит татварын хувь 30,1/2000= 1.51 хувь
 

3

 

Програм хангамж: 1 шат

-Програмчийн хөлс

БҮГД:

 

 

0

 

 

 

1000

1000

 

 

1000

 

 

10

10

бодит татварын хувь 10/1000=  1 хувь

 

Дээрх хүснэгтэд дурдсанаар Махны худалдаа 4 шат дамжлага дамжиж хэрэглэгчид очиход татварын давхардлын улмаас татвар нь 2,53 хувь буюу хуульд заасан хувь хэмжээнээс 2,5 дахин нэмэгдэж байна. Харин засварын газрын хувьд 2 дамжлагатайгаас бодит татварын хувь 1,5 хувь болон өсч байна. Харин шат дамжлагагүй программ зохиогчийн хувьд татвар нь бодит хэмжээндээ 1 хувь байна.

Иймээс борлуулалтын татварын бодит хувь хэмжээг тогтоох аргагүй байна.Хэрэв 2,56 хувиар борлуулалтын татвар ногдуулж эхэлнэ гэж үзвэл давхардлын улмаар бодит хувь хэмжээ 1,5-2,5 дахин нэмэгдэж магадлалтай юм.

Харин НӨАТ нь хувьд давхардал үүсгэдэггүй тул бодитойгоор тооцоолох боломжтой байна.

3.1.4. Орлого цуглуулах чадвар, түүнийг хэмжих үзүүлэлтүүд

Онолын хувьд НӨАТ-ын орлого цуглуулах чадварыг ( НӨАТ-ын бүтэц, хэрэгжүүлэх аргачлал болон татварын албаны хууль хэрэгжүүлэх чадварыг хамтатган үзүүлэх хэмжигдэхүүн)  дараахь хоёр хэмжүүрээр хэмждэг:

НӨАТ-ын орлогын ДНБ-д эзлэх хувь

1. Орлого цуглуулах чадвар (ОЦЧ) =    __________________________________ x   100

НӨАТ-ын үндсэн хувь хэмжээ

 

НӨАТ-ын орлогын хэрэглээнд эзлэх хувь

2. Хэрэглээнд татвар ногдуулах чадвар (ХТНЧ) =      __________________________________                          x 100

НӨАТ-ын үндсэн хувь хэмжээ

 

Дээрхи хэмжигдхүүнүүдийг Монгол улсын хувьд НӨАТ нэвтрүүлсэн орнуудын бүсчиллээр харьцуулан үзвэл дараахь түвшинд байна.

Хүснэгт-4   НӨАТ-ын орлого хуримтлуулах чадвар, харьцуулсан үзүүлэлтүүд

Суб 

Сахарын

Африк

Америк Европын холбоо Төв, Дорнод Европ ТУХН Ази номхон далайн орнууд Монгол улс
2009 2010
Орлого цуглуулах чадвар 27 37 38 36 35 49,6 68,5
Хэрэглээнд татвар ногдуулах чадвар 38 57 64 62 58 68,1 100,8

Эх үүсвэр: Зохиогчийн тооцоолол, интернэт 2011,

Эдгээр үзүүлэлтүүд Шинэ Зеланд улсад 65 ба 103 хувьтай[2] байдгаас нь хамгийн шилдэг бүтэцтэй НӨАТ-тай улс гэж тооцогддог байхад Монгол улсын ҮСХ-оос гаргасан статистикийн мэдээнд үндэслэн тооцож үзэхэд 2009-2010 оны хувьд Монгол улсын хувьд  маш өндөр үзүүлэлт гарч байна.

3.2. Татвар ногдуулах хураах зардал

Татвар ногдуулах зардал гэдэг нь тухайн татварыг нэвтрүүлсэнтэй холбоотойгоор татвар төлөгчдөд учрах зардлын хэмжүүр юм. Энэ татвартай холбоотойгоор анхан шатны баримт үйлдэх, бүртгэл хөтлөх, тайлан бэлтгэх тушаах, шалгуулах гээд татвар төлөгчдөд  олон төрлийн зардал нэмэгдэнэ.

НӨАТ-ын хувьд падаан бичих, борлуулалтын болон худалдан авалтын бүртгэл хөтлөх,  сар бүр НӨАТ-ын тайлан гаргах, электрон тайлан илгээх, буцаан олголт нэхэмжлэх, баталгаажуулах шалгалт хийлгэх, ажиллагсдаа сургах зэрэг зардлууд гарч байна. Энэхүү зардлыг НӨАТ төлөгчөөр бүртгэгдсэн 14358  аж ахуйн нэгж үүрч байна. Нягтлан бодох бүртгэлийн программууд, НӨАТ-ын хэвлэмэл падаан,  электрон тайлангийн программын тусламжтайгаар дээрх зардлууд харьцангуй буурч байна.

Хэрэв зах зээл дэх бүх бараа ажил үйлчилгээний борлуулалтад борлуулалтын татвар ногдуулна гэвэл 83347 аж ахуйн нэгж,  төрийн бус болон олон нийтийн байгууллага, 28000 хувиараа хөдөлмөр эрхлэгч  иргэн, орлогыг нь тухай бүр тодорхойлох боломжгүй ажил үйлчилгээ эрхлэгч иргэн тайлан гаргаж, төсөвт төлөх үүрэг хүлээнэ.  Энэ нь бага орлоготой болон цөөн ажиллагсадтай аж ахуйн нэгжүүд, хувиараа хөдөлмөр эрхлэгчдэд ихээхэн дарамт учруулна. Татвар ногдуулалтын зардал өссөнөөр татвараас зайлсхийх явдал нэмэгдэх бөгөөд энэ нь татвар хураалтын зардлыг бас нэмэгдүүлдэг.

Татварын ерөнхий газраас санаачлан гаргасан Бэлэн болон бэлэн бус гүйлгээнд хяналт тавих тухай хуулийн төсөлд дурдсанаар зөвхөн гар тасалбар нэвтрүүлэх, бэлэн бус гүйлгээний мэдээлэл цуглуулах арга хэмжээнд 13 тэрбум төгрөгийн нэмэлт хөрөнгө оруулалт шаардагдана гэж тусгасан байсныг тэмдэглэж болно.

Татвар хураалтын зардал гэж тухайн татварын хуулийн эрхзүйн орчныг бүрдүүлэх, хэрэгжилтийг хангах, сургалт сурталчилгаа хийх, тайлан маягтаар хангах, тайлан хүлээн авч боловсруулах, хяналт шалгалт хийх, холбогдох програм хангамж зохиож ашиглах зэргээр татварын албаны зүгээс гарах зардлын хэмжүүр юм.  Энэ зардал  нь татварын албаны төсвийн хэмжээгээр тодорхойлогдоно. Монгол улсын татварын алба жилд 1 сая тайлан хүлээн авч боловсруулдаг гэж үзвэл НӨАТ нь түүний 20 хувийг эзэлнэ. НӨАТ нь шууд бус татвар учир татвар хураалтын зардал нь харьцангуй бага гэж тооцогддог.

Хэрэв борлуулалтын татварыг нэвтрүүлнэ гэж үзвэл энэ зардал үлэмж нэмэгдэх нь тодорхой. Татвар тайлагнах төлөх хугацааг сараар тодорхойлбол өнөөгийн НӨАТ-ын ногдуулалт хураалтын зардлын хэмжээ хэд дахин нэмэгдэхээр байна.

3.3. Татварын тогтолцоонд нөлөөлөх нөлөөлөл

Аливаа татвар нь тухайн улс орны төсөв, татварын тогтолцооны нэг хэсэг байж цогц хэлбэрээр хэрэгждэг. НӨАТ нь шууд бус татварын хувьд бусад татваруудтай уялдаатай байдаг. Жишээ нь НӨАТ төлөгчөөр бүртгэгдсэн этгээд нь бусдад төлсөн НӨАТ-аа зардлаар тооцдоггүй байхад НӨАТ-аас чөлөөлөгдсөн этгээд нь түүнийг бараа ажил үйлчилгээний өртөгт шингээж татвар ногдох орлогоос хасагдах зардалд тооцдог.

Нөгөө талаар НӨАТ нь орлогын татварын тогтолцоонд ихээхэн чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. НӨАТ-ын падаан нь тусгай дугаартай байх бөгөөд нь тэдгээрийн 1 хувь татварын албанд бүртгэгдэж байдгаас аливаа ажил гүйлгээ нь борлуулалт, худалдан авалт хэлбэрээр бүртгэгдэж байдаг. Энэ нь татварын албадад хөндлөнгийн мэдээллийн бааз үүсгэх гол эх үүсвэр болж татварын хяналт шалгалтад ихэээхэн чухал үүрэг гүйцэтгэдэг. Монголын татварын албанд жил бүр 1 сая гаруй НӨАТ-ын падаан (2010 онд 1209091 падаан) шивэгдэж хяналт шалгалтад ашиглагдаж байна.

НӨАТ-ын худалдан авалтын хасалт хийлгэхийн тулд НӨАТ-ын падаан нэхэмжилж авах асуудалд татвар төлөгч нар хариуцлагатай ханддаг бөгөөд энэ нь НӨАТ ногдох борлуулалтаас гадна орлогын албан татварын ногдуулалт ч ихээхэн ач холбогдолтой байна. Нөгөө талаар НӨАТ-ын хасалт хийлгэхийн тулд НӨАТ төлөгч нь мөн бүртгэлтэй НӨАТ төлөгчөөр худалдан авалт хийж падаан авч хасалт хийх эрмэлзэлтэй байдаг. Энэ нь бүртгэлгүй  болон албан бус секторыг бүртгэлтэй болгоход түлхэц болдог.

НӨАТ-ын хувьд борлуулалт, худалдан авалтыг бүртгэх шаардлага тавигддаг (борлуулалтын дэвтэр, худалдан авалтын дэвтэр) ба энэ нь нягтлан бодох бүртгэлийн анхан шатны баримт, бүртгэлийн баримтуудтай бүрэн нийцдэг тул ихээхэн дөхөмтэй байна.

3.4. Эдийн засагт үзүүлэх нөлөөлөл

Аливаа шууд бус татвар нь үнийн бодлогод нөлөөлдөг. Ялангуяа шууд бус татварын нэвтрүүлэх үед үнийг хөөрөгдөл гарах нь ажиглагддаг. Монгол улсын хувьд худалдааны татварыг нэвтрүүлэх үед үнийн өсөлт гарч байсныг тэмдэглэсэн байдаг. Хэрэглэгчдийн төлөх үнэ шууд бус татварын нөлөөгөөр нэмэгдэнэ. Чухам ямар хэмжээгээр нэмэгдэх нь тухайн бараа ажил үйлчилгээний эрэлт нийлүүлэлтийн түвшингээс хамаарна. Энэ нөлөөлөл нь инфляцид нөлөөлнө.

Нэгэнт үнэнд нөлөөлж байгаагаас бараа ажил үйлчилгээний сонголт, хэрэглээнд нөлөөлнө. Зөвхөн НӨАТ ч бус бүр төрлийн шууд бус татвар, хэрэглээний татварууд нь хэрэглээг хязгаарладгаас гадна урвуу нөлөөлөлтэй татвар гэж тооцогддог. Шууд бус татвар нь бага орлоготой хүмүүст илүү дарамттай байх бөгөөд өндөр орлоготой хүмүүст арай бага дарамттай байна. Жишээ нь:  сарын 200 000 төгрөгийн орлоготой хүн орлогынхоо тал хувийг буюу 100 000 төгрөгийг хэрэглээнд зарцуулдаг гэж үзвэл нийт сарын орлогын 5 хувь нь НӨАТ-т зарцуулагдана. Хэрэв 1 000 000 орлоготой хүн 100 000 төгрөг хэрэглээнд зарцуулдаг гэвэл  НӨАТ-тай худалдан авалтад зарцуулдаг гэж үзвэл түүний түүний орлогын 1 хувь нь НӨАТ-т зарцуулагдана. Үүнээс үзэхэд орлогын түвшингийн хувьд урвуу татвар юм. Хэрэглээний татварын хувьд хэрэглээ өндөр байвал төлөх татвар нэмэгдсээр байх болно.

Борлуулалтын татварын хувьд мөн ижил бөгөөд алслагдсан сум орон нутагт амьдардаг хэрэглэгч нарт хүрэх бараа нь хэд хэдэн дамжлага дамжиж хүрэх учир татварын давхардлын нөлөөгөөр өндөр үнэтэй болох бүрэн магадлалтай юм.

Шууд бус татвар нь ашигт ажиллагааны түвшингээс үл хамаарч ногддог тул ашгийн түвшин багатай татвар төлөгчдөд хүндээр тусдаг. 1 хувийн ашигтай бизнес хийдэг иргэнд 1 хувийн борлуулалтын татвар ногдуулбал бизнес дампуурна. Харин 50 хувийн ашигтай ажилладаг бизнест багавтар нөлөө үзүүлнэ.

Ашгийн түвшин багатай бизнес нь ихэвчлэн хөдөлмөр илүү шаардсан ажлууд байдгаас борлуулалтын татвар нь ажилгүйдлийн түвшинд нөлөөлж байдаг.   Иймд борлуулалтын татвар нь хувиараа хөдөлмөр эрхлэгчид болон жижиг бизнес эрхэлэгчдэд илүү дарамт учруулах ба томоохон бизнестэй өрсөлдөх чадваргүй болно.

НӨАТ-ын нэгэн давуу тал нь татварын давхардал үүсгэдэггүйг өмнө тайлбарласан. Харин борлуулалтын татварын давхардлыг арилгах үүднээс бизнес эрхлэгчид бараа ажил үйлчилгээний дагуу үйл ажиллагаагаа нэгдэх тохиолдол түгээмэл байдаг. Жишээ нь Хүснэгт-1- д заасан бизнесүүд нэгдвэл тэдний татварын дарамт багасч  зөвхөн 1 хувь байх болно. Ийнхүү босоо буюу картел хэлбэрийн нэгдэл нь зах зээлд монополь үүсгэж зах зээлийн өрсөлдөөнийг хязгаарлахад хүргэнэ. Энэ нь эдийн засгийн үр ашиггүй байдлыг бий болгодог.

3.5. Гадаад улс орнуудын жишиг

Дэлхийн 140 гаруй улс орон НӨАТ-ыг нэвтрүүлэн мөрдөж байна. НӨАТ нь гадаад худалдаа, гадаадын хөрөнгө оруулалтад сөрөг нөлөөгүй бөгөөд destination principle буюу экспортод тэг хувиар татвар ногдуулж, импортод үндсэн хувь хэмжээгээр татвар ногдуулдаг зарчим нь гадаад худалдааны олон талт гэрээ хэлцэл, Дэлхийн худалдааны байгууллагын нийтлэг зарчимд нийцэж байдаг.

Харин борлуулалтын татварыг бүрэн хэмжээгээр нэвтрүүлж мөрдөж байгаа улс орон байхгүй бөгөөд онцгой татварын хэлбэрээр зарим цөөн тооны бараа ажил үйлчилгээнд ногдуулж байна.   Борлуулалтын татварын зарчмаар экспортод ч татвар ногдохоор байгаа нь улс орны бараа таваарын олон улсын зах зээл дэх өрсөлдөх чадварыг мөн бууруулдаг байна.

 

Дөрөв. Дүгнэлт

Борлуулалтын татварыг НӨАТ-тай харьцуулах нь зохимжгүй юм. Гэвч онолын хувьд тухайн татваруудын мөн чанарыг тодорхойлох үүднээс харьцуулан авч үзэж болно.

НӨАТ нь дэлхий даяар түгээмэл тархсан орчин үеийн санхүүгийн механизм бөгөөд байнга боловсронгуй болон хөгжсөөр байна. Энэ хөгжлийг даган Монгол улсын НӨАТ-ын тогтолцоо ч мөн хөгжсөөр байгаа.

Монгол улсын НӨАТ нь Олон улсын Валютын сангийн ажлын хэсгийн тодорхойлсноор[3] олон улсын стандартад нийцсэн бүтэцтэй гэж тодорхойлогддог бөгөөд орлого төвлөрүүлэх чадварын үзүүлэлт нь бусад орнуудтай харьцуулахад харьцангуй өндөр байдаг.

Статистик тоо баримтаас үзэхэд Монгол улсын НӨАТ нь аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын ногдуулалт хураалттай харьцуулахад харьцангуй илүү үр дүнтэй татвар болох нь тогтоогддог ба НӨАТ-ын падааны тогтолцоо нь бусад татварын ногдуулалтад чухал ач холбогдолтой болох нь нотлогдсоор байна.

НӨАТ-ын буцаан олголт нь тогтолцооны хувьд зайлшгүй бөгөөд түүний өсөлтийг хязгаарлах үүднээс хууль тогтоомжид нэмэлт өөрчлөлт оруулах нь татварын нийт тогтолцоонд сөргөөр нөлөөлж байгааг анхаарах ёстой. Буцаан олголт нэмэгдэж байгаа нь хөрөнгө оруулалт,  импортын өсөлт, эдийн засгийн тэлэлттэй шууд холбоотой юм.

Борлуулалтын татварыг бие даасан татвар болгон нэвтрүүлэхээсээ илүүтэйгээр татвар хураах энгийн механизм гэдэг утгаар нь судалж ашиглах боломжтой. Түүнийг  НӨАТ-ыг орлуулах татвар гэж судлахын оронд татвар ногдуулах энгийн хямд арга гэдэг талаас нь ирээдүйд хүчин төгөлдөр мөрдөгдөх нийслэлийн албан татвар, өв залгамжлал бэлэглэлийн албан татвар, байгаль орчин бохирдуулсны төлбөрүүдийн хууль тогтоомжийг боловсруулахад ашиглаж боломжтой.

Дэлхийн чиг хандлагад нийцээгүй стандарт бус татвар нэвтрүүлэх нь ихээхэн зардалтайгаас гадна хөрөнгө оруулагчдад эргэлзээ төрүүлж улмаар  улс орны эдийн засагт сөрөг нөлөө үзүүлдгийг бид мэднэ.

Монгол улсын татварын тогтолцооны ирээдүйн чиг хандлагад хэрэглээний татвар-НӨАТ-ын үүрэг байнга өсөн нэмэгдэх бөгөөд түүнийг нарийвчлан судалж, үндсэн бүтцийг нь өөрчлөхгүйгээр хөгжүүлж боловсронгуй болгох шаардлагатай гэж дүгнэв.

 


[1] Gross reciept tax

[2] Бүх эцсийн хэрэглээнээс гадна хөрөнгө оруулалт болон зарим худалдан авалтад татвар ногдуулснаар энэ үзүүлэлт 100 хувиас дээш дүнтэй гарч болно.

[3] ОУВС-ийн ажлын хэсгийн дүгнэлт 1999 он